Define arama cezası, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 74. maddesine göre belirlenir. Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapana 2 yıldan 5 yıla kadar, izinsiz define araştırana 3 aydan 2 yıla kadar hapis verilir; kazı yeri sit alanı veya korunan bir yer değilse kazı cezası üçte bir indirilir. Bulunan eseri 3 gün içinde bildirmemek, saklamak ve satmak ayrı suçlardır; dedektör, kepçe ve araç da müsadere edilebilir. Bu yazıda define arama cezası, dedektör ve kazı farkı, müsadere, sahte eser, yasal define arama ruhsatı ve indirim yolları anlatılmaktadır.
Av. Turgut Ekrem tarafından yazıldı · Yazar Hakkında
Define Arama Cezası ve Kaçak Kazı Cezası Ne Kadar?
İzinsiz Define Arama Cezası Kaç Yıl Hapistir?
Kısa cevap: Define arama cezası izinsiz define araştırmada 3 aydan 2 yıla, izinsiz kazı veya sondajda 2 yıldan 5 yıla kadar hapistir; kazı yeri sit alanı ya da korunan bir yer değilse kazı cezası üçte bir indirilir.
2863 sayılı Kanun m.74/1-2: “Kültür varlıkları bulmak amacıyla, izinsiz olarak kazı veya sondaj yapan kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Ancak, kazı veya sondajın yapıldığı yerin, sit alanı veya bu Kanuna göre korunması gerekli başka bir yer olmaması halinde, verilecek cezanın üçte biri indirilir. İzinsiz olarak define araştıranlar, üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” (2863 sayılı Kanun’u görüntüle)
Kanun iki ayrı fiili cezalandırır. Birincisi, kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapmaktır; ikincisi, izinsiz define araştırmaktır. Kanunda adli para cezası seçenek olarak yer almadığından define arama cezası hapis cezasıdır; ancak kısa süreli hapis cezası koşulları varsa adli para cezasına çevrilebilir, ertelenebilir veya hükmün açıklanması geri bırakılabilir.
Ceza artırılabilir de indirilebilir de. Fiil kültür varlığını yurt dışına kaçırma amacıyla ya da kültür varlıklarının korunmasında görevli kişiler tarafından işlenmişse define araştırma cezası iki katına kadar artırılır. Buna karşılık kişi, bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mahallî mülkî amire teslim ederse mahkeme cezada üçte ikisine kadar indirim yapabilir.
Dedektörle Arama Define Arama Cezası Gerektirir mi?
Kısa cevap: Dedektörle yalnızca yüzeyde arama yapmak, yer sit alanı veya kanunla korunması gerekli bir yer değilse define arama cezası gerektirmez; toprağı kazmak ise ayrıca izinsiz kazı suçudur.
İzinsiz define araştırma suçu, araziye fiziki müdahale olmaksızın yapılan yüzey araştırmasını cezalandırır. Bu suçun oluşması için aramanın tescilli yerlerde ya da tescil edilmemiş olsa bile kanunun 6. maddesi uyarınca korunması gerekli yerlerde (sit alanı, ören yeri, koruma alanı gibi) yapılması gerekir. Bu nedenle sit alanı ve korunan yerler dışında dedektörle yapılan yüzeysel arama, 74. maddenin ikinci fıkrasındaki suçu oluşturmaz ve define arama cezası verilmez.
Dedektör bulundurmak da tek başına kazı yapıldığını göstermez. Evde, araçta veya ağaç diplerinde dedektör, kazma, kürek ya da nacak bulunması izinsiz kazının ispatı için yeterli değildir; kazı çukuru, kazı izi veya tanık beyanı gibi başka delil aranır. Aramada toprak kazılmışsa durum değişir: kültür varlığı bulmak amacıyla yapılan izinsiz kazı, yer korunan bir yer olmasa bile birinci fıkradaki suçu oluşturur.
Dere yatağında dedektörle veya elekle doğal altın aramak ise define araştırması değildir; bu faaliyet 2863 sayılı Kanun’a değil Maden Kanunu’na tabidir ve kural olarak idari para cezası ile el koyma sonucunu doğurur. Bu ayrım ve dere yatağında altın aramanın yaptırımları için derelerde altın aramak yasal mı yazımıza bakabilirsiniz.
Dikkat: Arama yeri sit alanı veya tescilli koruma alanıysa kazı yapılmasa bile ikinci fıkradaki suç gündeme gelir. Arazinin niteliği Bölge Kurulu ve müze yazısıyla, arkeolog bilirkişi keşfiyle belirlendiğinden bu tespit define arama cezası yargılamasının en önemli noktasıdır.
Kendi Arazimde Define Aramak Suç mu?
Kısa cevap: Evet; arazi kişinin kendisine ait olsa bile kültür varlığı bulmak için araştırma, sondaj ve kazı izne bağlıdır ve izinsiz yapılırsa 74. madde uyarınca define arama cezası verilir.
Kanun, taşınmaz sahiplerinin kendi mülklerinde kültür varlığı aramak için yapacakları araştırma, sondaj ve kazıyı da izin hükümlerine bağlar (2863 m.36). Araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı kural olarak yalnızca Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir; kazı ve sondaj izni Cumhurbaşkanı kararıyla verilir (m.35). Sözlü bir onay, müze personelinin olaydan haberdar olması ya da izin için başvuru yapılmış olması izin yerine geçmez. Yasal yol, aşağıda anlatılan define arama ruhsatıdır.
Arazi sahibi olmak, bulunanın kime ait olacağı bakımından da sınırlı bir hak verir. Bulunan şey kültür varlığı niteliğindeyse Devlet malı sayılır (m.5). Kültür varlığı sayılmayan ve bilimsel değer taşımayan define ise Medeni Kanun m.772 uyarınca taşınmazın malikinin olur; bulan kişi değerinin yarısını aşmamak üzere uygun bir ödül isteyebilir.
Sit Alanında Kazı Define Arama Cezasını Nasıl Etkiler?
Kısa cevap: Kazı sit alanında, höyükte veya kanunla korunan başka bir yerde yapılmışsa 2 ila 5 yıllık define arama cezası indirimsiz uygulanır; yer korunan bir yer değilse ceza üçte bir indirilir ve 1 yıl 4 aydan 3 yıl 4 aya kadar hapis verilir.
İndirim, kazı yerinin niteliğine bağlıdır. Kazı yeri sit alanı veya kanuna göre korunması gerekli başka bir yer değilse cezanın üçte biri indirilir; alt sınır 1 yıl 4 ay, üst sınır 3 yıl 4 ay olur. Yer tescil edilmemiş olsa bile arkeolojik malzemenin yoğun bulunduğu ve korunması gerektiği anlaşılan bir alanda yapılan kazıda indirim uygulanmaz; “henüz sit olarak tescil edilmedi” savunması tek başına indirimi sağlamaz. Alanın niteliği Bölge Kurulu yazısı, müze müdürlüğü görüşü ve arkeolog bilirkişi keşfiyle belirlenir.
Kazının tamamlanıp tamamlanmadığı da define arama cezası miktarını etkiler. Uygulamada toprak işleme derinliği olarak kabul edilen 40 cm aşılmışsa kazı tamamlanmış sayılır; kazı 40 cm veya daha az derinlikte kalmışsa eylem teşebbüs olarak değerlendirilebilir ve ceza TCK m.35 uyarınca dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilir. Bu nedenle olay yeri tutanağındaki derinlik ve çukur ölçüleri savunma bakımından önemlidir.
Define Aramada Yakalanınca Hangi İşlemler Yapılır?
Kısa cevap: Suçüstü yakalanan kişi kolluk tarafından gözaltına alınabilir; konut, işyeri ve kapalı alan aramaları hâkim kararına veya gecikmesinde sakınca varsa savcı emrine bağlıdır ve elkonulan eşya 24 saat içinde hâkim onayına sunulur.
Kişiye suçu işlerken rastlanması hâlinde herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir; kolluk görevlileri de gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yakalama yetkisine sahiptir (CMK m.90). Yakalanan kişi hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir ve gözaltı süresi, hâkim önüne götürmek için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez (CMK m.91). Şüphelinin avukatla görüşme ve ifade sırasında avukatının yanında bulunması hakkı kısıtlanamaz (CMK m.149).
Arama ve elkoymada usul önemlidir. Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir (CMK m.119). Savcı hazır değilse konut, işyeri veya kapalı yerlerdeki aramada o yer ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulur. Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma 24 saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim 48 saat içinde karar vermezse elkoyma kendiliğinden kalkar (CMK m.127).
Dikkat: Usulsüz aramayla elde edilen eşya hukuka aykırı delil olarak ispat aracı sayılmaz; ancak kast bakımından başka hukuka uygun delil varsa define arama cezası yargılaması sürer.
Bulunan Tarihi Eser Bildirilmezse Ne Olur?
Tarihi Eser Bulunca 3 Gün İçinde Ne Yapılmalı?
Kısa cevap: Tarihi eser bulan kişi veya arazisinde eser bulunduğunu öğrenen malik, en geç 3 gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara, diğer yerlerde mülki idare amirine bildirim yapmak zorundadır.
2863 sayılı Kanun m.4/1: “Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını bulanlar, malik oldukları veya kullandıkları arazinin içinde kültür ve tabiat varlığı bulunduğunu bilenler veya yeni haberdar olan malik ve zilyetler, bunu en geç üç gün içinde, en yakın müze müdürlüğüne veya köyde muhtara veya diğer yerlerde mülki idare amirlerine bildirmeye mecburdurlar.” (2863 sayılı Kanun’u görüntüle)
Bildirim yükümlülüğüne mazeretsiz ve bilerek aykırı hareket eden kişi 6 aydan 3 yıla kadar hapisle cezalandırılır (m.67/1). Eser, bulunduktan sonra 3 gün dolmadan ele geçirilmişse bildirim süresi henüz sona ermediği için bildirim suçu oluşmaz. Bu nedenle eserin ne zaman bulunduğunu gösteren tanık, mesaj veya kamera kayıtları savunmada önem taşır.
Tesadüfen çıkan eserin süresinde bildirilmesi ceza sorumluluğunu ortadan kaldırır. Kum ya da hafriyat dökerken mezar odasının açılması veya temel kazısında eser çıkması gibi hâllerde kültür varlığı bulma amacı bulunmadığından 74. madde uygulanmaz ve define arama cezası söz konusu olmaz; yapılması gereken, alana müdahale etmeden 3 gün içinde bildirim yapmaktır. Bildirilen eser Devlet malı sayılır ve müzeye teslim edilir (m.75).
Tarihi Eseri Evde Saklamak veya Satmak Hangi Suçtur?
Kısa cevap: Korunması gerekli eseri izinsiz bulundurmak 1 ila 3 yıl hapis, bildirilmemiş eseri satmak veya satın almak 2 ila 5 yıl hapis ve adli para cezası, ticareti yasak olmayan eserin izinsiz ticareti ise 6 ay ile 3 yıl hapis gerektirir.
Üç ayrı suç tipi vardır. Devlet malı niteliğindeki korunması gerekli taşınır kültür varlığını kanuna aykırı biçimde elde bulundurmak 1 yıldan 3 yıla kadar hapis ve 3 bin güne kadar adli para cezası gerektirir (m.70). Bildirimi yapılmamış varlığı satışa arz eden, satan, veren, satın alan veya kabul eden kişi 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5 bin güne kadar adli para cezası alır (m.67/2); bu durumda bildirim suçundan ayrıca ceza verilmez. Ticareti yasak olmayan taşınır kültür varlıklarının izinsiz ticareti ise 6 aydan 3 yıla kadar hapistir (m.67/3).
Suçlar arasındaki sınır, ticaret fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediğine bağlıdır. Satışa arz, satış, verme, satın alma veya kabul etme fiillerinden hiçbiri yoksa eylem ticaret suçu değil, bulundurma suçu olarak değerlendirilir. Eseri hediye olarak almış olmak ya da satmak için değil, gerçek olup olmadığını öğrenmek veya müzeye teslim etmek için taşımak ticaret kastını göstermez. Eseri o gün bulduğunu söyleyen kişinin iddiası aksi ispatlanamıyorsa fiil, bildirim yükümlülüğü çerçevesinde incelenir ve 3 günlük süre dolmamışsa suç oluşmaz.
Eserin Gerçek mi Sahte mi Olduğu Nasıl Belirlenir?
Kısa cevap: Eserin kültür varlığı olup olmadığı, müze müdürlüğü uzmanlarının ve üniversitelerin arkeoloji ile sanat tarihi bölümlerinden öğretim üyelerinin oluşturduğu bilirkişi kurulunun incelemesiyle belirlenir.
Eserin niteliği cezanın temel dayanağıdır; çünkü sikkeler, mühürler, seramik ve kaplar, heykeller, takılar, yazılı belgeler, silahlar ve benzeri eşya ancak kültür varlığı niteliği taşıyorsa suç konusu olur (m.23). Soruşturmada ilk inceleme genellikle müze müdürlüğü uzmanlarınca yapılır. Müze müdürlüğü davada katılan konumunda bulunabildiğinden, itiraz hâlinde eserin üniversite öğretim üyelerinden oluşan bağımsız bir bilirkişi kuruluna incelettirilmesi ve eserin tasnif ve tescile tabi, bildirimi zorunlu bir varlık olup olmadığının belirlenmesi gerekir.
Eser sahte çıkarsa kültür varlığı bulundurma ve ticaret suçları oluşmaz ve sanık beraat eder. Buna karşılık sahte eser, yanıltıcı özelliği nedeniyle müzeye teslim edilir ve sahibine iade edilmez (m.75). Bu nedenle bilirkişi raporuna itiraz, eser üzerinde yeniden inceleme ve karşı rapor alınması savunmanın ilk adımlarındandır.
Sahte Eser Satmak Dolandırıcılık mı Sayılır?
Kısa cevap: Sahte olduğunu bilerek tarihi eser diye satan kişi dolandırıcılıktan cezalandırılır; sahte olduğunu bilmeden alıp taşıyan veya satan kişide aldatma kastı ispatlanamazsa beraat gerekir.
Sahte bir parayı veya eşyayı “tarihi eser” diyerek yüksek bedelle satan ve alıcının sahte olduğunu sonradan fark ettiği olayda, eserin gerçek bir kültür varlığı olmaması 2863 sayılı Kanun suçlarını ortadan kaldırır; fakat hileli davranışla aldatma söz konusu olduğundan dolandırıcılık suçu (TCK m.157) oluşur ve 1 yıldan 5 yıla kadar hapis ile 5 bin güne kadar adli para cezası gerektirir. Bu durumda define arama cezası değil, Türk Ceza Kanunu’ndaki dolandırıcılık cezası uygulanır.
Eseri kendisi de gerçek sanarak almış kişi hakkında ise aldatma kastı aranır; alım bedeli, alım yeri, ifadelerin tutarlılığı ve bilirkişi raporu kast bakımından belirleyicidir.
Tarihi Eseri Yurt Dışına Çıkarmanın Cezası Nedir?
Kısa cevap: Kültür varlığını kanuna aykırı olarak yurt dışına çıkaran kişi 5 yıldan 12 yıla kadar hapis ve 5 bin güne kadar adli para cezası alır; bu suç ağır ceza mahkemesinde görülür.
Bu suç yurt dışına çıkarma fiilini cezalandırır. Eserin iç hat uçuşunda yolcu bagajında ya da yurt içinde bir yerden başka bir yere taşınırken ele geçirilmesi gibi olaylarda 68. maddedeki suç oluşmaz; eylemin bulundurma veya ticaret suçu olup olmadığı ayrıca incelenir. Yurt dışına kaçırma amacıyla izinsiz kazı veya define araştırma yapılması hâlinde ise define arama cezası iki katına kadar artırılır. Cezanın üst sınırı 10 yılı aştığından yargılama ağır ceza mahkemesinde yapılır.
Kepçe, Dedektör ve Araç Müsadere Edilir mi?
Define Arama Cezasıyla Birlikte Hangi Eşya Müsadere Edilir?
Kısa cevap: Kasten işlenen suçta kullanılan veya suça tahsis edilen eşya, iyiniyetli üçüncü kişiye ait değilse müsadere edilir; kazı eylemine hizmet etmeyen araç ve suçta kullanıldığı ispatlanamayan eşya ise müsadere edilmez.
Türk Ceza Kanunu m.54/1: “İyiniyetli üçüncü kişilere ait olmamak koşuluyla, kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan veya suçun işlenmesine tahsis edilen ya da suçtan meydana gelen eşyanın müsaderesine hükmolunur.” (5237 sayılı Kanun’u görüntüle)
Müsadere, mahkûmiyet hükmüyle birlikte verilen güvenlik tedbiridir ve define arama cezası yanında ayrıca uygulanır. Kazma, kürek, hilti, jeneratör, kepçe ve kazıda kullanılan iş makinesi gibi eşya fiilen izinsiz kazıda kullanılmışsa müsadere edilir. Aracın yalnızca olay yerine gelmekte kullanılması, traktörün kazı çukuruna yakın bulunması ya da kazı yapılmayan bir aracın içinde alet bulunması bu eşyanın suçta kullanıldığı anlamına gelmez; kazı eylemine bizzat hizmet etmeyen araç müsadere edilemez.
Eşya ortadan kaldırılmış veya elden çıkarılmışsa mahkeme, eşyanın değeri kadar para tutarının müsaderesine karar verir (TCK m.54/2). Müsadere işlenen suça göre daha ağır sonuç doğuracak ve hakkaniyete aykırı olacaksa mahkeme müsadereye hükmetmeyebilir (m.54/3). Suçtan elde edilen kazanç ise TCK m.55 uyarınca ayrıca müsadere edilir.
İş Makinesi Üçüncü Kişiye Aitse İade Edilir mi?
Kısa cevap: Kepçe veya iş makinesi kazıdan haberi olmayan iyiniyetli üçüncü kişiye aitse müsadere edilmez; sahibinin makinenin izinsiz kazıda kullanılacağını bilip bilmediği mahkemece araştırılır.
İş makinesini kiralayan firma, makine sahibi veya aletleri ödünç veren kişi, makinenin kaçak kazıda kullanılacağını bilmiyorsa iyiniyetli üçüncü kişidir ve eşyası müsadere edilemez. Mahkeme, bu kişinin kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazıdan haberdar olup olmadığını araştırmak zorundadır. Eşya sahibi iyiniyetini kiralama sözleşmesi, ödeme kayıtları, fatura ve ödünç verdiğine ilişkin yazışmalar gibi belgelerle ortaya koymalı ve eşyanın iadesini talep etmelidir.
Kepçe operatörü veya makineyi kiralayan kişi bakımından durum farklıdır: makineyi bilerek kazıda kullanan ya da kullanılmasına yardım edenler suça iştirak ettiğinden define arama cezası alabilir. Buna karşılık olay yerinde yakalanmayan ve yalnızca makinenin kiralanmasına aracılık eden kişinin kazıyı bilerek birlikte yaptığı ispatlanamıyorsa mahkûmiyet verilemez. Elkonulan eşyanın zilyedi, hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir (CMK m.127/4).
Dedektör Satın Almak veya Bulundurmak Yasak mı?
Kısa cevap: 2863 sayılı Kanun dedektör satın almayı veya bulundurmayı ayrıca suç saymaz; cihaz ancak izinsiz kazıda ya da korunan alanda aramada kullanılmışsa delil ve müsadere konusu olur.
Kanundaki suç tipleri cihazı değil fiili cezalandırır: izinsiz kazı ve sondaj, izinsiz define araştırma, bildirim yükümlülüğüne aykırılık, eser bulundurma ve ticaret. Bu nedenle faturalı bir dedektöre sahip olmak ya da evde veya araçta dedektör bulundurmak tek başına suç oluşturmaz ve define arama cezası gerektirmez. Hobi amacıyla dedektör kullanan kişi, sit alanı ve korunan yerlerin dışında yüzeyde arama yapıyorsa çoğu durumda ceza sorumluluğu doğmaz; ancak toprağı kazmak ya da bulduğu esere ilişkin 3 günlük bildirimi yapmamak suçtur.
Dedektör suçta kullanıldığı mahkemece sabit görülürse müsadere edilebilir. Suç oluşmadığı için beraat edilen olaylarda ise cihaz sahibine iade edilir; adli emanette kayıtlı dedektörün müsaderesine hükmedilmesi bu hâllerde hukuka aykırıdır.
Banka Hesabına, Taşınmaza ve Araca Elkoyma Yapılabilir mi?
Kısa cevap: Evet; CMK m.128 uyarınca yurt dışına çıkarma ve izinsiz kazı suçlarında somut delile dayanan kuvvetli şüphe varsa hâkim kararıyla şüphelinin taşınmazlarına, araçlarına ve banka hesaplarına elkonulabilir.
Kanun, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 68. ve 74. maddelerindeki suçları malvarlığına elkoyma tedbirinin uygulanabileceği suçlar arasında sayar. Tedbir yalnızca hâkim kararıyla verilebilir ve suçun işlendiğine ve bu suçtan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe aranır. Elkonulan taşınmaz tapu kütüğüne, araç ise kayıtlı olduğu siciline şerh verilerek uygulanır. Karar tasarrufu kısıtladığından dayanağı ve kapsamı hemen incelenmeli, gerekiyorsa kanun yoluna başvurulmalıdır.
Yasal Define Arama İzni Nasıl Alınır?
Define Arama İzni Kimlere ve Hangi Yerlerde Verilir?
Kısa cevap: Define arama ruhsatı yalnızca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişilere verilir; sit alanlarında, mezarlıklarda ve korunması gerekli yerlerde verilmez ve aranacak yer 50 metrekare ile 10 metre derinliği geçemez; ruhsatsız aramada ise define arama cezası uygulanır.
2863 sayılı Kanun m.50/1: “Define aramak isteyenlere, bu Kanunun 6 ncı maddesinde korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlığı olarak belirtilen yerler ile tespit ve tescil edilen sit alanları ve mezarlıklar dışında, Kültür ve Turizm Bakanlığınca define arama ruhsatnamesi verilebilir.” (2863 sayılı Kanun’u görüntüle)
Ruhsat için başvuru, define arayacak yerin bağlı olduğu mülki amire bir dilekçeyle yapılır. Aranacak yer 50 metrekareyi ve 10 metre derinliği geçemez, su altında define araması yapılamaz ve yer fotoğraflar, harita veya krokiler üzerinde işaretlenir. 2863 sayılı Kanun ve Define Arama Yönetmeliği’nde hobi amaçlı arama için ayrı bir izin türü bulunmaz; ruhsat bu şartlarla ve aynı usulle verilir. Ruhsatsız yapılan her arama ise define arama cezası riskini doğurur.
Ruhsat kişiye özeldir: devredilemez, başkası vekil tayin edilemez ve aynı süre içinde birden fazla yerde arama izni verilemez. Daha önce define araması yapılmış alanlar için yeni başvuru yapılamaz. Ruhsat verildiği yıl için geçerlidir ve arama aralıksız en çok 15 gün sürer; hava muhalefeti veya doğal afet nedeniyle bitirilemezse bir defaya mahsus çalışılmayan süre kadar uzatılabilir.
Define Arama Ruhsatı İçin Hangi Belgeler Gerekir?
Kısa cevap: Dilekçeye harita veya kroki, fotoğraflar, arazi sahibinin noter onaylı muvafakatnamesi, ilgili kurumların onay yazıları ve ÇED raporu eklenir; ruhsat valilik onayıyla verilir ve arama başlamadan harç ile teminat yatırılır.
| Belge | Açıklama |
|---|---|
| Dilekçe | Arama maksadı; il, ilçe, köy, mahalle, sokak ve ev numarası; yerin ekili, dikili, meskûn, tapulu olup olmadığı ve kime ait olduğu |
| Harita veya kroki | Yetkili teknik elemana çizdirilmiş, çevre ve şehircilik il müdürlüğünce tasdikli 1/500 ölçekli harita veya kroki; krokisi çıkarılamayan yerlerde ada, parsel ve çap numarasını gösteren vaziyet planı |
| Fotoğraflar | Aranacak yerin uzaktan ve yakından, çeşitli yönlerden çekilmiş net fotoğrafları |
| Muvafakat | Yer sahipliyse gerçek kişilerden noter onaylı muvafakatname, tüzel kişilerden yetkili organ muvafakati |
| Kurum onayları | Yer altı ve yer üstü hizmetleri için sakınca bulunmadığına dair yetkili kurum onayı; yerleşim alanı içinde veya yakınında ise çevre yapılar açısından sakınca bulunmadığına dair onay |
| ÇED raporu | ÇED Yönetmeliği Ek-2 listesinin 57. maddesi uyarınca hazırlanan çevresel etki değerlendirmesi raporu |
Müze müdürlüğü başvuruya konu alanın korunan yerler arasında olup olmadığını inceler; başvuru uygun bulunursa ruhsat müze müdürlüğünce hazırlanır ve ilin valisi tarafından imzalanır. Ruhsat sahibi, harcın ödendiğine dair belgeyi müze müdürlüğüne ibraz eder. Arama; en yakın müzeden görevlendirilen iki ihtisas elemanı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve kolluk temsilcilerinin gözetiminde yapılır.
Dikkat: Ruhsat olmadan başlanan arama, başvuru yapılmış veya müze personeli bilgilendirilmiş olsa bile izinsiz arama sayılır. Arama sırasında kültür varlığına rastlanırsa çalışma derhâl durdurulur ve Bakanlığa bildirilir; arayıcı bulunan kültür varlıkları üzerinde hak iddia edemez.
Define Bulunursa Bulana Yüzde Kaç Verilir?
Kısa cevap: Define Hazineye ait arazide bulunmuşsa değerinin yüzde 50’si, özel veya tüzel kişilere ait arazide bulunmuşsa yüzde 40’ı define arayıcısına verilir; özel arazide yüzde 10 da mülk sahibine ayrılır.
Define Arama Yönetmeliği m.18: “Bulunan definenin Hazine ve Maliye Bakanlığınca geçer akçe olarak değeri tespit edilir. Define Hazineye ait arazide bulunmuşsa yüzde ellisi define arayıcısına; özel veya tüzel kişilere ait arazide bulunmuşsa yüzde kırkı define arayıcısına, yüzde onu ise mülk sahibine verilir.”
Pay yalnızca gerçekten define sayılan buluntuda söz konusudur. Yönetmeliğe göre define; gömülmüş veya saklanmış olduğu ve artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan, kültür varlığı sayılmayan ve bilimsel değer taşımayan taşınır varlıktır. Aramada çıkan buluntular en az üç kişilik uzman heyetine incelettirilir; kültür varlığı müzeye, define ise Hazine ve Maliye Bakanlığına teslim edilir. Kültür varlığı çıkarsa arayıcının pay hakkı doğmaz.
Define Arama Ruhsatı Ne Kadar Tutar?
Kısa cevap: Ruhsat için her yıl belirlenen define araştırma ruhsatnameleri harcı ödenir; ayrıca tahmini zarar bedeline harcın yüz katı teminat eklenir ve müze personelinin harcırahı karşılanır.
Yönetmeliğe göre ruhsat sahibinin ödediği başlıca kalemler şunlardır: Harçlar Kanunu’na ekli (8) sayılı tarifedeki define araştırmaları ruhsatnameleri harcı (tutarı her yıl belirlenir; güncel miktar için başvurulacak müze müdürlüğünden bilgi alınmalıdır), müze müdürlüğünce tahmin edilen zarar-ziyan ve eski hâle getirme masrafına eklenen harcın yüz katı teminat bedeli ve yeri incelemeye gidecek müze uzmanlarının harcırahı. Arama bitince kesin hesap yapılır ve artan para arayıcıya iade edilir.
Define Arama Cezasında Beraat ve İndirim Yolları
Define Arama Cezasında Hangi Durumlarda Beraat Verilir?
Kısa cevap: Kazı yapıldığı veya kültür varlığı bulma amacı ispatlanamıyorsa, yüzeysel arama korunan bir yerde yapılmamışsa, eser 3 gün içinde ele geçmişse ya da delil hukuka aykırı elde edilmişse define arama cezası yerine beraat gerekir.
| Durum | Hukuki sonuç |
|---|---|
| Dedektörle yüzeyde arama yapılması; yer sit alanı veya korunan yer değil | İzinsiz define araştırma suçu oluşmaz, beraat |
| Evde, araçta veya arazide dedektör, kazma, kürek bulunması; kazı çukuru yok | Kazı yapıldığı ispatlanamaz, beraat |
| Kazı yapılmış ancak kültür varlığı bulma amacı yok (su kuyusu, temel, tarım) | İzinsiz kazı suçu oluşmaz, beraat |
| Eser tesadüfen çıkmış ve 3 gün içinde bildirilmiş veya ele geçirilmiş | Bildirim yükümlülüğüne aykırılık suçu oluşmaz |
| Eser sahte ve sanık sahte olduğunu bilmiyor | Kültür varlığı suçları ve dolandırıcılık oluşmaz; sahte eser müzeye teslim edilir |
| Arama emirsiz veya iki kişi hazır bulundurulmadan yapılmış | Elde edilen eşya ispat aracı sayılmaz; başka delil yoksa beraat |
| Niteliği belirlenemeyen eşya | Kültür varlığı olduğu ispatlanamayan eşya için şüpheden sanık yararlanır |
Beraat kararı çoğu kez yer ve fiil tespitine dayanır. Bu nedenle sit ve korunan yer bilgisi, olay yeri keşfi, kazı çukuru ölçüleri, eserin bilirkişi raporu ve arama tutanağı birlikte incelenir. Savunmanın ilk ifadeden itibaren tutarlı olması önemlidir; ifadeler arasındaki çelişki ve olay yerinden kaçma, suçtan kurtulmaya yönelik savunma olarak değerlendirilebilir.
Su Kuyusu veya Temel Kazısı Yapana Ceza Verilir mi?
Kısa cevap: Hayır; kazı kültür varlığı bulmak amacıyla yapılmamışsa izinsiz kazı suçu oluşmaz ve define arama cezası verilmez, ancak kazıda eser çıkarsa 3 gün içinde bildirmek gerekir.
Kanun yalnızca kültür varlıkları bulmak amacıyla yapılan izinsiz kazı ve sondajı cezalandırır. Bahçeyi sulamak için açılan kuyu, tarım faaliyeti, bina veya yol temeli ve hafriyat gibi başka amaçlarla yapılan kazı bu suçu oluşturmaz. Amaç; kazının yeri ve derinliği, arazinin kullanım biçimi, kişinin mesleği ve yaşam tarzı, kuyunun suyla dolması gibi olgularla değerlendirilir ve şüphe sanık lehine yorumlanır. Kazının koruma alanında yapılması tek başına amacı kanıtlamaz.
Kazı sırasında eser çıkarsa tablo değişir: eserin bulunduğu andan itibaren 3 gün içinde bildirim yapılması gerekir; eser saklanır veya satılırsa ayrıca bulundurma ya da ticaret suçları oluşur. Hafriyat, inşaat ve tarla sürme işlerinde çalışanların eser çıkması hâlinde çalışmayı durdurup yetkililere haber vermesi bu nedenle önemlidir.
Define Arama Cezasına Önödeme, HAGB veya Erteleme Uygulanır mı?
Kısa cevap: Define arama cezası izinsiz define araştırma suçunda önödeme yapılabilir; hükmedilen hapis cezası 2 yılı geçmezse hükmün açıklanmasının geri bırakılması, koşulları varsa erteleme veya adli para cezasına çevirme de mümkündür.
Önödeme, savcılık tebliğinden itibaren 10 gün içinde ödenirse kamu davasının açılmamasını sağlar. Kanun, izinsiz define araştırma suçunu (74. maddenin ikinci fıkrasının birinci cümlesi) önödeme kapsamındaki suçlar arasında sayar (TCK m.75/6). Ödenecek tutar, hapis cezasının alt sınırı olan 3 ay karşılığında her gün için 100 TL üzerinden hesaplanır ve soruşturma giderleriyle birlikte ödenir; talep hâlinde üç eşit taksit yapılabilir. Beş yıl içinde tekrar suç işlenirse önödeme uygulanmaz ve önödeme müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez (TCK m.75).
Önödeme yapılmamışsa veya izinsiz kazıdan dava açılmışsa mahkeme, hükmedilen ceza 2 yıl veya daha az hapis ise hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. Bunun için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması, yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varılması ve kamunun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmesi gerekir (CMK m.231); örneğin kazı çukurunun kapatılması ve alanın eski hâline getirilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir. Sanık 5 yıllık denetim süresinde kasten yeni suç işlemezse dava düşer. HAGB değişiklikleri için 12. Yargı Paketi, af ve HAGB değişiklikleri yazımıza bakılabilir.
Hükmedilen hapis cezası 2 yıl veya daha az ise koşulları varsa ertelenebilir (TCK m.51); bir yıl veya daha az süreli kısa süreli hapis cezası ise kişiliğe ve olayın özelliklerine göre adli para cezası gibi seçenek yaptırımlara çevrilebilir (TCK m.50). Mahkûmiyet adli sicile işlenir; kayıtların silinmesi için adli sicil ve arşiv kaydı silme rehberimizden yararlanabilirsiniz. Ancak kazının korunan alanda yapılması, çok sayıda kişinin birlikte hareket etmesi ve iş makinesi kullanılması gibi olgular, mahkemenin cezayı alt sınırdan uzaklaştırmasına yol açabilir.
Define Arama Cezasında Teslim ve İşbirliği İndirimi Var mı?
Kısa cevap: Define arama cezasında bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mülki amire teslim edene cezada üçte ikisine kadar indirim yapılabilir; define araştırırken kendisini sevk eden kişileri açıklayıp yakalanmasını sağlayana ise indirim veya ceza verilmemesi kararı verilebilir.
Teslim indirimi takdire bağlıdır: mahkeme cezada üçte ikisine kadar indirim yapabilir (m.74/3). Teslimin soruşturma başlamadan önce ve mülki amire yapılması gerekir. Kişi kendiliğinden jandarmaya veya emniyete giderek izinsiz kazıyı kabul eder ve kazı yerini gösterirse, buluntu kültür varlığı çıkmasa bile bu hükmün uygulanıp uygulanmayacağı mahkemece değerlendirilmelidir.
İkinci indirim yolu yalnızca izinsiz define araştıran kişi içindir. Kovuşturma başlayıncaya kadar kendisini cihaz temin ederek sevk eden kişilerin kimliklerini açıklayan ve yakalanmasını sağlayan kişiye mahkeme indirim yapabileceği gibi, ceza verilmesine yer olmadığına da karar verebilir (m.74/4).
İzinsiz Define Arama Soruşturmasında Yapılması Gerekenler
Aşağıdaki tablo, yakalanma veya ifade çağrısından kararın kesinleşmesine kadar define arama cezası dosyasında izlenecek adımları sırasıyla gösterir. Eser ele geçirilmemişse 5. adım atlanır; araç veya iş makinesine elkonulmuşsa 6. adım öncelik kazanır.
| Adım | Ne yapılır | Süre ve merci |
|---|---|---|
| 1. Haklarınızı kullanın | Susma ve avukat yardımından yararlanma hakkı kullanılır. Avukat gelmeden ifade verilmez; tutanaklar okunmadan imzalanmaz | Yakalama anından itibaren, kolluk ve savcılık |
| 2. Arama ve elkoymayı kontrol edin | Arama kararının veya yazılı emrin bulunup bulunmadığına, iki kişinin hazır olup olmadığına ve elkoymanın hâkim onayına sunulup sunulmadığına bakılır | Elkoymadan itibaren 24 saat, hâkim 48 saat |
| 3. Yerin niteliğini belirletin | Olay yerinin sit alanı, koruma alanı veya 6. madde kapsamında korunan yer olup olmadığı Bölge Kurulu ve müze yazısıyla, arkeolog bilirkişi keşfiyle belirlenir | Soruşturma ve kovuşturma, Bölge Kurulu ve müze müdürlüğü |
| 4. Kazıyı ölçtürün | Kazı çukurunun derinliği (40 cm sınırı), çapı ve amacı tutanağa ve fotoğrafa geçirilir; su kuyusu, tarım veya temel kazısı gibi savunmayı destekleyen belgeler sunulur | Olay yeri incelemesi ve keşif |
| 5. Esere itiraz edin | Kültür varlığı niteliği üniversite öğretim üyelerinden oluşan bilirkişi kuruluna incelettirilir; sahte olduğu iddia ediliyorsa karşı rapor istenir. Eserin 3 gün içinde ele geçirilip geçirilmediği tespit edilir | Bilirkişi incelemesi, mahkeme |
| 6. Eşyanın iadesini isteyin | Araç, iş makinesi ve dedektör için mülkiyet ve iyiniyet belgeleri sunulur; elkonulan eşyanın iadesi hâkimden talep edilir | Her zaman, hâkim (CMK m.127/4) |
| 7. Önödeme, HAGB ve indirimleri değerlendirin | Define arama cezası dosyasında izinsiz define araştırmada önödeme, kazıda HAGB, kazı zararının giderilmesi, soruşturma başlamadan teslim ve cihaz temin edenlerin açıklanması değerlendirilir | Soruşturma: savcılık; kovuşturma: mahkeme |
| 8. Kanun yoluna başvurun | Mahkûmiyet, müsadere veya HAGB kararına karşı istinaf, ardından temyiz yoluna başvurulur; eser hakkındaki teslim kararı da itiraza konu edilir | Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 2 hafta (CMK m.273, 291) |
Emsal Kararlar
Aşağıdaki kartlarda define arama cezası, dedektör, tarihi eser bulundurma ve ticareti, sahte eser, müsadere ve indirim konularında Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 12. Ceza Dairesi ve 15. Ceza Dairesi kararlarının künyeleri, olayın özeti ve sonucu yer almaktadır. Karar adlarına tıklayarak ilgili karta gidebilirsiniz.
| Karar | Konu | Sonuç |
|---|---|---|
| 12. CD, E. 2022/4105, K. 2025/646 | Kazı yapılmadan, korunan yer dışında dedektörle aramada define arama cezası verilmemesi | Beraat onandı |
| 12. CD, E. 2020/3526, K. 2023/1739 | Evde dedektör bulunmasının kazıyı ve define arama cezası gerektiren fiili ispatlamaması | Beraat onandı |
| 12. CD, E. 2020/11816, K. 2023/5842 | Araçta kazma, kürek ve dedektör bulunan olayda define arama cezası verilmemesi | Beraat onandı |
| CGK, E. 2016/1160, K. 2020/19 | 40 cm derinlik ve define arama cezası bakımından teşebbüs itirazı | Teşebbüs itirazı reddedildi |
| 12. CD, E. 2013/16297, K. 2013/26747 | 1 metrelik çukur, define arama cezası ve kazıda kullanılmayan traktör | Müsadere çıkarıldı |
| 12. CD, E. 2018/2560, K. 2020/7505 | Sözlü izin savunması ve sit alanında define arama cezası | Beraat bozuldu |
| 12. CD, E. 2022/2977, K. 2024/7549 | Bulunan sikkelerin evde ele geçirilmesi ve bildirim süresi | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2022/7226, K. 2024/7815 | Kum dökerken çıkan mezar ve bildirim yükümlülüğü | Beraat onandı |
| 12. CD, E. 2019/11317, K. 2024/1823 | Tarlada bulduğunu söyleyen kişinin araçta eserle yakalanması | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2014/4794, K. 2015/2547 | Koleksiyoncuya göstermek için taşınan eserler, ticaret ve bulundurma ayrımı | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2025/548, K. 2025/3384 | Sahte çıkan eserin beraati ve müzeye teslimi | Düzeltilerek onandı |
| 15. CD, E. 2020/930, K. 2020/2841 | Tarihi eser diye sahte para satılması | Dolandırıcılık onandı |
| 12. CD, E. 2014/745, K. 2015/448 | Yurt dışına çıkarma suçunda görevli mahkeme | Beraat bozuldu |
| 12. CD, E. 2020/3295, K. 2023/5632 | İç hat uçuşunda yakalanan eser ve ticaret kastı | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2012/33868, K. 2013/20553 | Maden arama ruhsatlı kişide define arama cezası yerine bildirim suçu ve dedektörün iadesi | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2023/206, K. 2023/5090 | Kepçeyle kazıda define arama cezası, üçüncü kişiye ait kepçe ve yardım eden sanık | Kısmen bozuldu |
| 12. CD, E. 2015/14867, K. 2017/6796 | 40 cm kazıda teşebbüs ve ödünç verilen aletlerin iadesi | Mahkûmiyet bozuldu |
| 12. CD, E. 2020/4794, K. 2023/1457 | Zeytin bahçesinde sulama kuyusu ve define arama cezası verilmemesi | Beraat onandı |
| 12. CD, E. 2014/7340, K. 2015/2442 | Kendiliğinden başvurup kazıyı ikrar edenin define arama cezası indirimi | Mahkûmiyet bozuldu |
Kazı, Dedektör ve Yer Niteliği Kararları
Jandarmanın gelmesi üzerine kaçan dört kişi yakalanmış; ağaç diplerinde saklı dedektör, çubuklar, bilgisayar ve çekiç, yaklaşık 100 metre ötede kazma bulunmuş, ancak olay yeri ve çevresinde kazı yapılmış alana rastlanmamıştır. Yerin korunan yerlerden olmadığı bildirilmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi mahkûmiyeti kaldırarak sanıkları beraat ettirmiştir. Daire, sit alanı ve 2863 sayılı Kanun’un 6. maddesindeki yerler dışında, kazı olmaksızın dedektörle yapılan araştırmanın 74. maddenin ikinci fıkrasındaki define araştırma suçunu oluşturmadığını belirterek katılan vekilinin temyizini reddetmiş ve beraati oy birliğiyle onamıştır. Karar, kazı yapılmadan dedektörle arama yapılan yerde define arama cezası verilemeyeceğini göstermektedir.
Sanığın eski yerleşim yerlerinde dedektörle arama ve kazı yaptığı ihbar edilmiş; evinin arka kısmındaki samanlık ve ardiyede iki dedektör bulunmuş, ancak kazı çukuruna rastlanmamıştır. Sanık faturalı dedektörünü stres atmak için kullandığını söylemiştir. Daire, yalnızca evde dedektör bulunmasının izinsiz kazı yapıldığını ispatlamadığını belirterek beraat kararında hukuka aykırılık görmemiş; Cumhuriyet savcısının süresinde olmayan temyizini reddetmiş ve katılan vekilinin temyizini reddederek hükmü onamıştır. Karar, evde dedektör bulunmasının tek başına define arama cezası gerektirmediğini göstermektedir.
Kolluk, tarla yolunda duran araçta kürek, kazma ve nacak görmüş; sanıklar ne yaptıkları sorulunca define aradıklarını söylemiş, birinin elinde dedektör bulunmuş, ancak çevrede kazı emaresi bulunmamıştır. Arkeolog bilirkişi raporuna göre yer sit alanı veya 2863 sayılı Kanun kapsamındaki yerlerden değildir. Daire, kazı yapıldığına dair delil bulunmadığını ve yerin korunan yer olmadığını belirterek izinsiz define araştırma suçunun unsurlarının oluşmadığına karar vermiş; beraati onamıştır. Karar, “define aradık” sözünün ve araçtaki kazma-küreğin, kazı delili olmadan define arama cezası için yeterli sayılmadığını göstermektedir.
Sanık, arkadaşlarıyla birlikte tescil edilmemiş ancak arkeolojik malzemenin yoğun bulunduğu bir alanda dedektör ve kazma-kürekle arama yapmıştır; piknik yapmaya gittiğini savunmuştur. Başsavcılık, kazıların 40 cm derinliği geçmediğini belirterek eylemin teşebbüs aşamasında kaldığını ileri sürmüştür. Ceza Genel Kurulu, tanık anlatımları, piknik savunmasının geçersizliği ve çukurlardan birinin 40 cm’yi aşması nedeniyle suçun teşebbüs aşamasında kalmadığına, itirazın bu yönüyle reddine karar vermiştir. Ancak katılan vekilinin mahkûmiyet hükmüne yönelik temyiz isteği bulunmadığı hâlde Özel Dairenin sanık aleyhine bozma yapması usule aykırı görüldüğünden, yerel mahkemenin bozmaya uyarak verdiği hüküm bu gerekçeyle bozulmuştur. Karar, 40 cm derinliğin aşılmasının define arama cezası bakımından suçun tamamlanıp tamamlanmadığını belirlediğini göstermektedir.
Sit alanı olmayan bir yerde yaklaşık 2 metre çapında ve 1 metre derinliğinde kazı yapıldığı sırada suçüstü yakalanan sanık, traktörüyle çukurdaki kayayı zincir ve halatla çekmeye çalışırken güvenlik güçlerini görünce kaçmaya yeltenmiştir. Yerel mahkeme eylemi teşebbüs saymış, ancak aleyhe temyiz olmadığından bu husus bozma nedeni yapılmamıştır. Daire, kazı derinliğinin 40 cm’yi aştığını, traktörün kazı eyleminde bizzat kullanılmadığını belirterek traktörün müsaderesine ilişkin hüküm fıkrasını çıkarmış ve hükmü düzelterek onamıştır. Karar, kazıda bizzat kullanılmayan aracın define arama cezası kapsamında müsadere edilmediğini göstermektedir.
Sanık, define aramak amacıyla kazı yaptığı iddiasıyla yargılanmış; müze müdürü vekilinin bilgisi dahilinde kazı yaptığını ve izin için başvurduğunu savunmuş, yerel mahkeme kaçınılmaz hata kabul ederek beraat vermiştir. Müze müdürü vekili sözlü izin taleplerinin reddedildiğini söylemiştir. Daire, resmî izin bulunmadığını, sanığın kaçınılmaz hata içinde olmadığını ve kastsız hareket ettiğinin kabul edilemeyeceğini belirtmiş; 1. derece arkeolojik sit alanında 40 cm’yi aşan kazı yapıldığı sabit olduğundan 74/1 uyarınca mahkûmiyet gerektiği gerekçesiyle beraat kararını bozmuştur. Karar, sözlü izin talebinin define arama cezası bakımından izin yerine geçmediğini göstermektedir.
Bildirim, Bulundurma, Satış ve Sahte Eser Kararları
Sanığın evinde yapılan aramada 228 sikke, 6 yüzük ve 4 çan ele geçirilmiş; müze raporuna göre sikkelerin ve üç yüzüğün kültür varlığı olduğu belirlenmiştir. Sanık, eserleri arama gününden önceki gün bir vadide çeşme yanında poşet içinde bulduğunu söylemiştir. Daire, aramanın ihtiyar heyeti veya komşulardan iki kişi bulundurulmadan yapılmasının hukuka aykırı olduğunu; ayrıca bulduğunu söyleyen sanığın eyleminin bulundurma suçu oluşturmayacağını, 3 günlük bildirim süresi dolmadan eserler ele geçirildiğinden bildirim yükümlülüğüne aykırılık suçunun da oluşmadığını belirtmiştir. Müze müdürlüğü uzmanlarının raporu yerine üniversite öğretim üyelerinden oluşan bilirkişi kurulunun inceleme yapması gerektiğini de vurgulayarak mahkûmiyeti bozmuştur.
Sanığın evinin avlusuna kum döken kamyonun tekeri çökmüş ve M.Ö. 480-330 yıllarına tarihlenen bir mezar ortaya çıkmıştır; sanıklar eşyaları mezardan çıkarmış, jandarmaya haber verdiklerini ve eserleri teslim ettiklerini söylemiştir. Yer 3. derece arkeolojik sit alanı olarak tescillidir. Bölge Adliye Mahkemesi, sanıkların kazı yapmadığını, eserlerin 3 günlük süre içinde ele geçirilmesi nedeniyle bildirim suçunun oluşmadığını, ele geçirilemeyen sepet görünümündeki eşyanın kültür varlığı olup olmadığının da belirlenemediğini belirterek beraat vermiştir. Daire, hükmü oy birliğiyle onamıştır. Karar, kazı yapılmadan tesadüfen çıkan eserde define arama cezası yerine bildirim süresinin esas alındığını göstermektedir.
Sanıklar araçlarında tarihi eserle yakalanmış; sanıklardan biri eserleri babasına ait tarlada bulduğunu ve müzeye teslim etmek üzere aracına koyduğunu söylemiştir. Yerel mahkeme, ticaret yapıldığına dair delil bulunmadığından eylemi izinsiz kültür varlığı bulundurma suçu sayarak cezalandırmıştır. Daire, eserleri olay günü bulduğu yönündeki savunmanın aksinin ispatlanamadığını, 3 günlük bildirim süresi içinde ele geçirildiğinden bildirim suçunun, satışa arz veya satış fiilleri bulunmadığından ticaret suçunun oluşmadığını belirterek beraat gerektiği gerekçesiyle hükmü bozmuştur.
Sanığın elindeki eserleri satmak için otele gideceği ihbarı üzerine aracı durdurulmuş ve savcı kararıyla yapılan aramada, bir kısmı gerçek, bir kısmı imitasyon eserler ele geçirilmiştir. Sanık, eserleri koleksiyoncuya göstererek sahte olup olmadıklarını öğrenmek istediğini söylemiştir. Daire, satışa arz, satış, verme, satın alma ve kabul etme fiillerinden hiçbiri gerçekleşmediği için ticaret suçunun değil, bulundurma suçunun söz konusu olduğunu; ayrıca gerçek eserlerin müzeye teslimine karar verilmesi gerektiğini belirterek mahkûmiyeti bozmuştur.
Sanığın aracında yapılan aramada lahit içinde, Roma dönemine ait olduğu sanılan, üzerinde figür bulunan bir eser ele geçirilmiş ve müze raporu kültür varlığı olduğunu bildirmiştir. Bozma sonrası üniversite arkeoloji bölümü öğretim üyelerinden oluşan üçlü heyet, bakır plakanın sahte olduğunu bildirmiştir; sanık plakayı süs olsun diye seyyar satıcıdan 50 TL’ye aldığını söylemiştir. Mahkeme beraat vermiştir. Daire, beraati onamış; ancak sahte olsa da yanıltıcı özelliği nedeniyle eserin 2863 sayılı Kanun’un 75. maddesi gereği müze müdürlüğüne teslimine karar verilmesi gerektiğinden sahibine iade hükmünü çıkarıp teslim kararını eklemiştir.
Sanık, katılana 1300 adet parayı tarihi eser diyerek 27.000 TL karşılığında satmış; katılan paraları kontrol ederken sahte olduklarını tespit etmiştir. Daire, dolandırıcılık suçunun oluştuğuna ilişkin kabulde isabetsizlik görmemiştir. Katılan tarafından bedeli ödenerek satın alınan bir adet altın İngiliz parasının müsaderesine hükmedilmesini hatalı bularak bu paranın müsaderesi yerine katılana iadesi şeklinde hükmü düzeltmiş ve dolandırıcılıktan verilen mahkûmiyeti onamıştır.
Sanık hakkında korunması gerekli taşınır kültür varlıklarını yurt dışına çıkarmaya teşebbüs iddiasıyla Asliye Ceza Mahkemesinde dava açılmış ve mahkeme yargılamayı sürdürerek beraat kararı vermiştir. Daire, 2863 sayılı Kanun’un 68/1. maddesindeki suçun ağır ceza mahkemesinin görev alanına girdiğini, mahkemenin görevsizlik kararı vermesi gerektiğini belirterek katılan vekilinin temyizini yerinde görmüş ve hükmü bozmuştur.
Sanık, havalimanında iç hat uçuşuna girerken x-ray kontrolünde bagajında 36 eserle yakalanmış; 9 eserin kültür varlığı olduğu belirlenmiştir. Sanık, eserleri hediye etmek için hediyelik eşya satan bir işyerinden aldığını söylemiş, ağır ceza mahkemesi ticaret suçundan mahkûm etmiştir. Daire, iç hatta ele geçirildiği için yurt dışına çıkarma suçunun oluşmadığını, ticaret yapıldığına dair delil bulunmadığından eylemin kültür varlığı bulundurma suçu sayılması gerektiğini ve kanun kapsamındaki diğer eserlerin de müzeye teslimine karar verilmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur.
Müsadere, Suç Kastı ve İndirim Kararları
Sanığın üzerinde 26 sikke ele geçirilmiş; 10 sikke müzelik, 16 sikke etütlük eser olarak bildirilmiştir. Sanığın 4. grup maden arama ruhsatı bulunmakta, kazı çukuruna rastlanmamış ve ruhsat alanı korunan yer olmayıp sikkeleri maden araması sırasında bulduğunu savunmuştur. Daire, izinsiz kazı ve define araştırma suçunun unsurlarının oluşmadığını, eylemin bildirim yükümlülüğüne aykırılık suçu olarak değerlendirilmesi gerektiğini ve adli emanetteki metal dedektörün müsaderesi yerine sahibine iadesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur.
Sanıklar yaylak vasıflı, sit alanı olmayan bir arazide kepçeyle 12 metre derinliğinde kazı yaparken jandarma tarafından yakalanmıştır; bazıları kendilerini resmî görevli olarak tanıtmıştır. Yerel mahkeme, 74/1’deki cezayı sit alanı olmadığı için indirerek sanıkları hapisle cezalandırmış; üçüncü kişiye ait kepçenin müsaderesine karar vermemiştir. Daire, kepçenin müsaderesine ilişkin karara karşı katılan vekilinin itirazını reddetmiş ve mahkûmiyetleri onamıştır. Olay yerinde yakalanmayan ve yalnızca kepçenin kiralanmasına yardım ettiği anlaşılan sanığın kazıya birlikte katıldığına dair yeterli delil bulunmadığından bu sanık yönünden hükmü bozmuştur. Karar, iş makinesi sahibinin define arama cezası yargılamasında müsadereden korunabileceğini göstermektedir.
Sanık hakkında izinsiz kazıdan verilen hapis cezasının açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş, sonradan yeni suç işlemesi üzerine hüküm açıklanmıştır. Olay yeri tutanağında kazı derinliği 40 cm olarak yazılmış, olay yerinde jeneratör ve hilti ele geçirilmiş, bir kişi bunların kendisine ait olduğunu ve su yolu kazacağını söyleyen arkadaşına ödünç verdiğini bildirmiştir. Daire, kazının 40 cm’de kalması nedeniyle eylemin teşebbüs sayılıp TCK m.35 indirimi yapılması gerektiğini, eşya sahibinin iyiniyetli üçüncü kişi olup olmadığının araştırılması ve malen sorumlu olarak dinlenmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur.
İki kişi, tescilli antik yolun koruma alanında kalan zeytin bahçesinde izinsiz kazı yapmakla suçlanmıştır; sanıklar kendi bahçelerinde ağaçları sulamak için 2-2,5 metre derinliğinde su kuyusu açtıklarını, alanın sit olduğunu bilmediklerini söylemiştir. Bilirkişi raporu kuyuların elle açılan, sığ ve su toplama amacıyla yapılan kuyular olduğunu belirtmiştir. Mahkeme beraat vermiştir. Daire, sanıkların kültür varlığı bulma amacıyla kazı yaptıklarına dair şüpheden uzak delil bulunmadığını belirterek katılan vekilinin temyizini reddetmiş ve beraati onamıştır. Karar, su kuyusu açan kişiye define arama cezası verilebilmesi için kültür varlığı bulma amacının ispatlanması gerektiğini göstermektedir.
Sanık, soruşturma başlamadan önce kendiliğinden jandarma komutanlığına giderek bir arkadaşıyla izinsiz kazı yaptığını söylemiş, bulduklarını belirttiği pirinç ibriği teslim etmiş ve kazı yerini göstermiştir. Müze raporlarına göre kazı 130 x 80 cm genişliğindedir, yer sit alanı veya korunan yer değildir ve teslim edilen ibrik günümüz yapımıdır. Mahkeme kazıyı ikrar eden sanığı 74/1 uyarınca mahkûm etmiştir. Daire, kendiliğinden başvurup ikrar eden ve yeri gösteren sanık hakkında 74/3. maddenin uygulanması gerektiğinin düşünülmemesini hukuka aykırı bularak hükmü bozmuştur. Karar, kendiliğinden başvuran kişi bakımından define arama cezası indiriminin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Hakkınızda define arama cezası gerektiren bir soruşturma mı başlatıldı, aracınıza ya da iş makinenize elkonuldu mu? Yakalama ve arama tutanaklarının, yerin sit niteliğinin, eser hakkındaki bilirkişi raporunun ve müsadere riskinin birlikte incelenmesi; önödeme, HAGB ve indirim seçeneklerinin değerlendirilmesi için Ümraniye ve İstanbul ceza avukatı olarak bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Yasal Uyarı: Bu makale, define arama cezası, kaçak kazı, tarihi eser ve müsadere konularını genel bilgilendirme amacıyla açıklar; somut olayın özelliklerine, delillere ve karar tarihlerine göre hukuki sonuçlar değişebilir. Mevzuat, uygulama ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden güncel ve kişiye özel hukuki danışmanlık için bir avukata başvurulması tavsiye edilir. Bu içerik avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz ve bağlayıcı hukuki görüş niteliği taşımaz. — Av. Turgut Ekrem — turgutekrem.av.tr