İş sözleşmesinde tahkim şartı, işçi bakımından kural olarak geçerli değildir. İş sözleşmesi imzalanırken veya iş ilişkisi sürerken konan hakem kaydı, Yargıtay’a göre işçinin serbest iradesini yansıtmadığı için bağlayıcı olmaz ve işçi doğrudan iş mahkemesinde dava açabilir. Tahkim yolu ancak fesihten sonra, işçinin özgür iradesiyle yapılan yeni bir sözleşmeyle ve 4857 sayılı Kanun m.20/1’in izin verdiği ölçüde açılabilir. Toplu iş sözleşmesi, üst düzey yönetici, yabancılık unsuru ve arabuluculuk gibi durumlarda sonuç ayrıca değerlendirilir.
Kısa cevap: İş sözleşmesinde tahkim şartı için kanundaki dayanak 4857 sayılı Kanun m.20/1’dir: işe iade uyuşmazlığı, taraflar anlaşırlarsa iş mahkemesi yerine özel hakeme götürülebilir. Yargıtay bu anlaşmanın fesihten sonra, işçinin özgür iradesiyle yapılmasını arar; sözleşmenin kuruluşunda veya devamında konan hakem kaydını geçersiz sayar. İşçilik alacakları için ise kanunda tahkim öngören bir hüküm yoktur. Performans düşüklüğüne dayanan fesihlerde işverenin uyması gereken usul için performans düşüklüğü nedeniyle işten çıkarma yazımıza bakabilirsiniz.
Dayanaklar: 4857 sayılı İş Kanunu m.20-21, 6100 sayılı HMK m.407-439, 7036 sayılı Kanun m.3, 6325 sayılı Kanun m.18, 4686 sayılı Kanun, 5718 sayılı Kanun m.27 ve m.44 ile 6356 sayılı Kanun m.50-63 güncel metinlerinden aktarılmıştır. Kararların sonucu her kartta ayrıca belirtilmiştir.
İşçi Bakımından İş Sözleşmesinde Tahkim Şartı Neden Hükümsüz Sayılır?
İşe Girerken İmzalatılan İş Sözleşmesinde Tahkim Şartı Neden Geçerli Olmaz?
İş sözleşmesinde tahkim şartı işveren tarafından hazırlanan matbu sözleşmenin bir maddesi olarak karşımıza çıkar: “Uyuşmazlıklar üç kişilik özel hakem heyetinde çözülür” gibi. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu tür bir kaydı işçi bakımından geçersiz sayar; gerekçesi işçinin işverene bağımlı olması ve sözleşmeyi imzalarken seçme özgürlüğünün bulunmamasıdır (Yargıtay 9. HD, K. 2017/14609). Yargıtay 22. Hukuk Dairesi de iş sözleşmesinin kurulması veya devamı sırasındaki hakem kaydının işçinin serbest iradesini yansıtmadığını kabul eder (Yargıtay 22. HD, K. 2016/11095).
İş sözleşmesinde tahkim şartı bakımından geçersizliğin ikinci dayanağı 4857 sayılı Kanun m.21’dir. Maddenin son fıkrasına göre işe iade hükümlerini sözleşmeyle değiştiren şartlar geçersizdir. Özel hakem şartı, yani iş sözleşmesinde tahkim şartı, işçiyi iş mahkemesinde işe iade davası açma hakkından yoksun bırakıyorsa bu hükme de takılır (Yargıtay 9. HD, K. 2014/18315).
Dikkat: HMK m.412/4, tahkim sözleşmesine karşı “henüz doğmamış bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu” itirazının yapılamayacağını söyler. Yani geçersizliğin sebebi, uyuşmazlığın henüz doğmamış olması tek başına değildir. Sebep, iş hukukunun emredici hükümleri ve işçinin iradesinin özgür olmamasıdır; adi ticari sözleşmelerde bu kayıt geçerli olabilirken işçi sözleşmesinde olmaz.
İş Mahkemesinin Görevi Kamu Düzenindense İşçi Tahkim Şartıyla Mahkemeye Gitme Hakkından Vazgeçebilir mi?
İş mahkemelerinin görevi kamu düzenine ilişkindir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işe iade davaları dışında tahkim sözleşmelerinin geçerli olmadığını, işe iade davalarında da tahkimin ihtiyari olduğunu ve tahkim sözleşmesiyle iş mahkemelerinin yetki ve görevinin kaldırılamayacağını belirtir (Yargıtay 9. HD, K. 2017/14609). Görev, yargılamanın her aşamasında hâkimce kendiliğinden gözetilir; bu yüzden işçi bir kez “kabul ettim” demiş olsa bile bu irade mahkemeyi görevsiz kılmaz.
Kanun işçilik alacakları için tahkim yolu öngörmemiştir; iş sözleşmesinde tahkim şartı bu alacaklarda iş mahkemesinin görevini kaldırmaz. Yargıtay, antrenör ve teknik direktör gibi özel statülü çalışanlar için de federasyon yönetmeliğindeki tahkim kurulunun iş mahkemesinin görevini ortadan kaldırmadığını kabul etmiştir (örnek olarak Yargıtay 7. HD, K. 2014/20785).
Yargıtay’ın İşçiyi Koruma İlkesi İş Sözleşmesinde Tahkim Şartına Nasıl Uygulanır?
İş sözleşmesinde tahkim şartı konusunda Yargıtay’ın yerleşik gerekçesi şudur: işçi, iş sözleşmesinin kuruluşunda ve devamında işverene hukuken bağımlıdır; işveren otoritesi altında iş görür, denetim altındadır ve iradesi serbest değildir. Bağımlılık ancak fesihle ortadan kalkar. Anayasa Mahkemesi’nin 19.10.2005 tarihli ve E.2003/66, K.2005/72 sayılı kararı, 4857 sayılı Kanun m.20/1’deki “Toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa” ibaresini bu gerekçelerle iptal etmiştir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de bu gerekçeleri dikkate alarak önceki görüşünden dönmüş ve sözleşme kurulurken veya devam ederken konan hakem şartlarını geçersiz saymıştır (Yargıtay 9. HD, K. 2011/1381).
Bu görüş oybirliğiyle benimsenmiş değildir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 2014 tarihli kararı oyçokluğuyla verilmiş, karşı oy yazan üye tarafların özgür iradesiyle kabul ettiği tahkim şartının kamu düzenine aykırı sayılamayacağını savunmuştur (Yargıtay 7. HD, K. 2014/20785). Yine de iş sözleşmesinde tahkim şartı sorusunda 9. ve 22. Hukuk Daireleri’nin istikrarlı uygulaması işçi lehinedir.
İşveren Mahkemede “Tahkim Şartı Var” Derse Hâkim Ne Yapar?
Tahkim itirazı HMK m.413’e göre ilk itiraz olarak, yani cevap dilekçesiyle ileri sürülür. Mahkeme tahkim sözleşmesi “hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız” değilse itirazı kabul edip davayı usulden reddeder. İşçi sözleşmelerinde ise iş sözleşmesinde tahkim şartının hükümsüz olduğu kabul edildiği için hâkim itirazı reddeder ve işin esasına girer. İlk derece mahkemelerinin hakem kaydını geçerli sayarak verdiği usulden ret kararları, Yargıtay’da bozulmaktadır (Yargıtay 9. HD, K. 2017/14609, Yargıtay 22. HD, K. 2016/11095).
Sıralamaya dikkat edilmelidir: iş sözleşmesindeki yetki kaydı da geçersizse mahkeme önce yetki itirazını değerlendirir, ardından tahkim ilk itirazına bakar (Yargıtay 22. HD, K. 2016/11095). İş sözleşmesinde tahkim şartı geçersizse, buna dayanılarak mahkemece görevsizlik kararı verilemez (Yargıtay 9. HD, K. 2014/18315).
Üst Düzey Yöneticiler ve Yabancı İşçiler İçin Sonuç Farklı mıdır?
Yüksek Maaşlı CEO veya Genel Müdür İçin İş Sözleşmesinde Tahkim Şartı Geçerli Olur mu?
Kanunda ücretin yüksekliğine veya unvana bağlı bir tahkim istisnası yoktur. 4857 sayılı Kanun m.20/1 işe iade uyuşmazlığında yalnızca tarafların anlaşmasıyla özel hakeme gidilebileceğini söyler ve m.21 son fıkra işe iade hükümlerinin sözleşmeyle değiştirilmesini yasaklar. Yargıtay’ın gerekçesi de maaş düzeyine değil, işçinin işverene hukuken bağımlı olmasına dayanır. Bu nedenle iş sözleşmesiyle çalışan genel müdür veya CEO için iş sözleşmesinde tahkim şartı aynı ölçüyle incelenir.
Sınır, kişinin işçi sayılıp sayılmadığındadır. Yönetim kurulu üyeliği veya ortaklık sıfatından doğan uyuşmazlık iş sözleşmesi uyuşmazlığı olmayabilir; bu durumda genel tahkim kuralları (HMK m.407 ve devamı) gündeme gelir. Aynı kişi hem yönetim kurulu üyesi hem iş sözleşmeli genel müdürse hangi sıfatla davalaşıldığı belirleyicidir. Özel statülü çalışanlarda da sonuç değişmez: Yargıtay, antrenör tip sözleşmesindeki hakem kaydını işçiyi bağlamaz saymıştır (Yargıtay 7. HD, K. 2014/20785).
Yabancı İşçi veya Yurt Dışında Yapılan İş, İş Sözleşmesinde Tahkim Şartını Geçerli Kılar mı?
Yabancılık unsuru, iş sözleşmesinde tahkim şartının tabi olduğu kuralları değiştirir. HMK m.407, ulusal tahkim hükümlerini 4686 sayılı Kanun’daki anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklara uygular. 4686 sayılı Kanun m.2 ise tarafların yerleşim yerinin ayrı devletlerde olması veya yükümlülüklerin önemli bölümünün başka ülkede ifa edilmesi gibi hâllerde uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıdığını söyler. Yabancı uyruklu veya yurt dışında çalışan işçi, milletlerarası tahkim kuralları kapsamına girebilir. Yabancı uyruklu işçi çalıştıran işverenlerin çalışma izni yükümlülükleri için yabancı işçi çalışma izni ve kaçak çalışma cezaları yazımıza bakabilirsiniz.
Ancak bu, iş sözleşmesinde tahkim şartını işçi bakımından geçerli kılmaz. 5718 sayılı Kanun m.27/1, iş sözleşmelerinde taraflarca seçilen hukukun işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümlerinden doğan asgari korumayı kaldıramayacağını öngörür. Aynı Kanun’un m.44’ü, işçinin işini mutaden yaptığı yer Türkiye ise Türk mahkemelerini yetkili kılar ve m.47/2’ye göre bu yetki anlaşmayla bertaraf edilemez. Yargıtay, Türkiye’de çalışan işçinin alacaklarında Türk hukukunu ve kamu düzenini gözetir (Yargıtay 22. HD, K. 2015/25517).
Dikkat: İş sözleşmesindeki milletlerarası tahkim şartının işçiyi bağlayıp bağlamadığı konusunda doğrudan bir Yargıtay kararı bulunmamaktadır; yukarıdaki sonuç, kanun metinleri ve işçiyi koruyan emredici kurallardan çıkarılmaktadır. Yurt dışında çalışacak işçiler için yetki ve tahkim maddeleri imzadan önce mutlaka bir avukata gösterilmelidir.
Uyuşmazlık Çıktıktan Sonra İşçi ve İşveren Tahkim Sözleşmesi Yapabilir mi?
Evet. 4857 sayılı Kanun m.20/1’e göre taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı sürede iş mahkemesi yerine özel hakeme de götürülebilir. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, fesih ve tebliğden sonra imzalanan ibraname içindeki tahkim şartını geçerli saymış ve dava dilekçesinin görev yönünden reddi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 22. HD, K. 2012/11474). Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de fesihten sonra yapılan tahkim sözleşmesini geçerli kabul eder (Yargıtay 9. HD, K. 2017/14609).
Zamanlama ve içerik kritiktir. Aynı gün, fesih bildirimiyle birlikte imzalatılan, işçilik haklarının ödenmesini imzaya bağlayan belgedeki tahkim şartı geçersiz bulunmuştur; çünkü işçi bu tarihte hâlâ işverenin denetimi altındadır (Yargıtay 9. HD, K. 2013/23578). Hakemlerin çoğunu işverene seçtiren veya işçinin dava açmasını yasaklayan şartlar da eşitliği bozduğu için batıl sayılır (Yargıtay 9. HD, K. 2014/18315).
Arabuluculuk İş Sözleşmesinde Tahkim Şartının Yerini Tutar mı, Aradaki Fark Nedir?
Zorunlu Arabuluculuk Tahkim Anlamına Gelir mi, Anlaşma Olmazsa Ne Olur?
Hayır. İşe iade ve alacak davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır; bir hakem gibi karar vermez, tarafları anlaştırmaya çalışır. 4857 sayılı Kanun m.20/1’e göre feshi bildirilen işçi bir ay içinde arabulucuya başvurur; anlaşma olmazsa son tutanağın düzenlenmesinden itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. 7036 sayılı Kanun m.3/17 uyarınca arabuluculuk süresince zamanaşımı ve hak düşürücü süreler işlemez. İşçilik alacakları ve işe iade süreçlerine ilişkin genel bilgi için iş hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
İş sözleşmesinde tahkim şartı öngörüldüğünde hakem dinler ve bağlayıcı karar verir. Arabuluculukta ise çözümü taraflar üretir; anlaşma çıkmazsa mahkemeye gidilir. Bu yüzden zorunlu arabuluculuk, iş sözleşmesinde tahkim şartının geçerli olduğu anlamına gelmez; işçi arabulucuda anlaşamazsa iş mahkemesinde dava hakkı saklıdır.
Arabuluculuk Anlaşma Belgesiyle Hakem Kararının İcra Gücü Arasındaki Fark Nedir?
Arabuluculuk anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi verilirse ilam niteliğinde belge sayılır (6325 sayılı Kanun m.18/2). Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ise şerh aranmaksızın ilam niteliğindedir (m.18/4). Anlaşılan hususlarda ayrıca dava açılamaz (m.18/5).
Hakem kararı ise bir uyuşmazlığın yargılanması sonucu verilen karardır. Yalnızca HMK m.439’daki sınırlı sebeplerle bir ay içinde bölge adliye mahkemesinde iptal davası açılabilir; iptal davası kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz. İptal sebepleri arasında tahkim sözleşmesinin geçersizliği de vardır; işçi hakem kararını bu sebeple de dava edebilir.
| Ölçüt | Arabuluculuk anlaşma belgesi | Hakem kararı |
|---|---|---|
| Niteliği | Tarafların uzlaşması | Hakemin verdiği bağlayıcı karar |
| İcra gücü | Şerhli veya avukat imzalı belge ilam niteliğindedir | Karara bağlanır, icrası iptal davasıyla durmaz |
| Denetim yolu | Dava açılamaz (m.18/5); irade sakatlığı ve usul eksikliği ileri sürülebilir | HMK m.439’a göre bir ay içinde iptal davası |
İşveren Tahkim Şartını Arabuluculuk Tutanağına Gizleyebilir mi?
Gizleyemez; iş sözleşmesinde tahkim şartı bu yolla bağlayıcı hâle getirilemez. Arabuluculuk yalnızca gerçek bir uyuşmazlık varken kullanılabilir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, iş sözleşmesi sürerken işçiye imzalatılan ve ortada bir talep bulunmayan ihtiyari arabuluculuk anlaşma belgelerini 6325 sayılı Kanun m.18/5 kapsamında geçerli kabul etmemiştir; arabuluculuk, ödeme belgesi düzenlemenin bir aracı olarak kullanılamaz (Yargıtay 9. HD, K. 2024/11009).
Aynı mantık iş sözleşmesinde tahkim şartı için de geçerlidir: sözleşmeye veya tutanağa gömülen bir tahkim kaydı, işçinin bilgilendirilmiş ve serbest iradesini yansıtmıyorsa bağlayıcı olmaz. Karar, bu tür belgelerin Türk Borçlar Kanunu m.420’deki ibra koşulları veya ifa hükümleri bakımından ayrıca incelenmesinin mümkün olduğunu da belirtir.
Toplu İş Sözleşmesinde ve Grev Yasağı Olan İşlerde Özel Hakem Nasıl Çalışır?
Bireysel Sözleşmede Geçersiz Olan Tahkim Şartı Toplu İş Sözleşmesinde Neden Geçerli Olabilir?
Çünkü iş sözleşmesinde tahkim şartı bireysel işçiyle yapılan sözleşmeye konur; toplu iş sözleşmesinin tarafları ise işçi ile işveren değil, sendika ile işverendir. 6356 sayılı Kanun m.52’ye göre taraflar anlaşarak toplu hak veya çıkar uyuşmazlıklarının her safhasında özel hakeme başvurabilir ve toplu iş sözleşmesine, taraflardan birinin başvurması üzerine özel hakeme gidileceğine dair hükümler konulabilir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu düzenlemenin tahkimi zorunlu kılmadığını, tarafların ortak iradesine bıraktığını vurgulamıştır (Yargıtay 9. HD, K. 2026/4136).
Bireysel işçi yönünden ise iş sözleşmesinde tahkim şartı, toplu sözleşmede yer almış olsa da kolayca geçerli sayılmaz. Yargıtay, toplu iş sözleşmesindeki tahkim şartının zorunlu olmadığını, ihtiyari olduğunu ve sendika üyesi işçiyi bağlamadığını, işçinin alacağını dava yoluyla isteyebileceğini kabul etmiştir (Yargıtay 9. HD, K. 2014/34468). İşe iade davasında ise Anayasa Mahkemesi’nin 2005 tarihli iptal kararı nedeniyle toplu sözleşmeyle zorunlu özel hakem öngörülemez.
İş sözleşmesinde tahkim şartı bireysel işçiyi bağlamasa da toplu uyuşmazlıkta özel hakem kararı verilmişse bu karar iptal davasına tabidir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, hakemin tarafsızlığına gölge düşüren bir ilişkisini bildirmemesi ve hakem kurulunun “sendika tarafı hakemi” gibi nitelendirilmesi nedeniyle hakem kararının iptali yönünde bozma kararı vermiştir (Yargıtay 9. HD, K. 2026/4136).
Grev ve Lokavt Yasağı Olan Uyuşmazlıkta Yüksek Hakem Kurulu Ne Zaman Devreye Girer?
Anayasa m.54’e göre grev ve lokavtın yasaklandığı veya ertelendiği hâllerde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer; kurul kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir. Bu, iş sözleşmesinde tahkim şartı gibi bireysel işçi sözleşmesine bağlı bir tahkim değil, toplu uyuşmazlığın zorunlu tahkimidir. Yargıtay da kararlarında Anayasa m.54 ve 6356 sayılı Kanun m.51 ile m.62’yi birlikte anar (Yargıtay 22. HD, K. 2014/28287).
6356 sayılı Kanun m.62, can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri ve mezarlıklar, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz ve petrol işleri, Millî Savunma Bakanlığı ile Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerleri, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastaneler gibi alanlarda grev ve lokavtı yasaklar. Madde metni zaman içinde değiştirildiği için güncel hâli kontrol edilmelidir. Arabulucu aşamasında da anlaşma sağlanamazsa 50. maddenin beşinci fıkrasındaki tutanağın tebliğinden itibaren taraflardan biri altı iş günü içinde Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir (m.51/1). Grev ertelemesi sonunda anlaşma olmazsa da başvuru altı iş günü içinde yapılır (m.63/3). Taraflar anlaşarak Yüksek Hakem Kurulunu özel hakem olarak da seçebilir (m.52/4).
Dikkat: İşyerlerinin bir kısmında grev yasağı varsa Yüksek Hakem Kurulu işletmenin tamamı için toplu iş sözleşmesi bağıtlayamaz. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, kurulun görevi ve yetkisi bulunmayan bir konuda oluşturduğu toplu iş sözleşmesinin hükümsüz olduğunu, grev kararının yasak olmayan işyerleri bakımından uygulanabileceğini kabul etmiştir (Yargıtay 22. HD, K. 2014/28287).
Özet: İş Sözleşmenizde Tahkim Şartı Varsa Ne Yapmalısınız?
Aşağıdaki özet, makalenin sonuçlarını işçi ve işveren için ayrı adımlara çevirir; her adım somut olaya göre değişebilir. İş sözleşmesinde tahkim şartı sorusunda ilk günlerde atılan adımlar, davanın mahkemede mi hakem önünde mi görüleceğini belirler.
İşçi Olarak Tahkim Şartıyla Karşılaştığınızda Ne Yapmalısınız?
- Sözleşmedeki hakem maddesinin numarasını not edin; iş sözleşmesinde tahkim şartı işçiyi bağlamasa da işveren dava sırasında bu maddeye dayanabilir.
- Fesihten sonra önünüze gelen ibraname, protokol veya anlaşma belgesinde “özel hakem” ibaresi varsa imzalamadan önce okuyun; işe iade bakımından bu belge ancak özgür iradenizle ve fesihten sonra imzalanırsa geçerli olabilir.
- Fesih bildirimiyle aynı gün imzalatılan ve alacaklarınızın ödenmesini imzaya bağlayan belge hakkında yazılı itiraz bırakın; Yargıtay bu tür şartları geçersiz saymıştır.
- İşe iade için bir ay içinde arabulucuya başvurun; anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açın. Dava süresini işverenin tahkim itirazına bağlamayın; süresinde açılmış davada itiraz reddedilirse mahkeme esasa girer.
- Toplu iş sözleşmesindeki tahkim maddesi sendikanın taraf olduğu uyuşmazlıklar için geçerli olabilir; bireysel alacağınız için sendikanızdan ve avukatınızdan görüş alın.
İşveren Olarak Tahkim Şartı Koymadan Önce Nelere Dikkat Etmelisiniz?
- İşçi sözleşmelerine standart hakem maddesi koymayın; iş sözleşmesinde tahkim şartı iş mahkemesinin görevini kaldırmadığı gibi, itirazınız davayı uzatan bir usul tartışmasına dönüşebilir.
- Uyuşmazlık çıktıktan sonra tahkim istiyorsanız fesihten sonra, ayrı belgeyle, işçiye süre ve açıklama vererek ve hakem seçiminde eşitlik sağlayarak anlaşın; alacak ödemesini imzaya bağlamayın.
- Arabuluculuğu ödeme belgesi düzenlemek için kullanmayın; ortada uyuşmazlık yokken düzenlenen anlaşma belgeleri geçersiz sayılabilir.
- Yabancılık unsurlu iş sözleşmelerinde yetki ve tahkim maddesini işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümlerine göre kontrol edin.
Emsal Kararlar
Bu bölüm, makale boyunca anılan kararların künyelerini ve ayrıntılı özetlerini konuya göre toplar. Her kartta kararın sonucu (bozma, gönderme) ve biliniyorsa olayın tarihi belirtilmiştir. Kararların bir kısmı doğrudan iş sözleşmesindeki hakem kaydına ilişkindir; bir kısmı toplu iş sözleşmesi, yabancılık unsuru veya arabuluculuk gibi komşu konularda genel ilkeleri ortaya koyar ve kartında belirtilmiştir. İş sözleşmesinde tahkim şartı sorusunda hangi kararın hangi konuda belirleyici olduğunu, aşağıdaki tablo ve gruplar gösterir.
| Karar | Konu | Sonuç ve not |
|---|---|---|
| Yargıtay 9. HD 2016/21367 | İş sözleşmesinin kuruluşunda konan hakem kaydı, işe iade | Bozma |
| Yargıtay 22. HD 2016/6529 | Sözleşme sırasında hakem kaydı ve yetki kaydı | Bozma |
| Yargıtay 9. HD 2010/46608 | AYM iptalinden sonra içtihat değişikliği | Bozma |
| Yargıtay 7. HD 2014/9899 | Antrenör tip sözleşmesi, karşı oy | Bozma (oyçokluğu) |
| Yargıtay 9. HD 2014/14507 | Eşitliği bozan hakem şartı, tarihi tahrif edilmiş ibraname | Bozma |
| Yargıtay 22. HD 2011/17933 | Fesih ve tebliğden sonra imzalanan tahkim sözleşmesi | Bozma |
| Yargıtay 9. HD 2013/6696 | Fesih bildirimiyle aynı gün imzalanan tahkim şartı | Hukuk Genel Kurulu’na gönderme |
| Yargıtay 9. HD 2014/27451 | Toplu iş sözleşmesindeki tahkim şartı ve sendika üyesi işçi | Bozma |
| Yargıtay 9. HD 2026/4261 | Toplu iş sözleşmesi özel hakem kararı, hakem tarafsızlığı | Bozma |
| Yargıtay 22. HD 2014/27506 | Yüksek Hakem Kurulu, karma işletme | Kısmen bozma |
| Yargıtay 22. HD 2015/16473 | Yabancılık unsurlu iş uyuşmazlığı, Türk hukuku | Bozma |
| Yargıtay 9. HD 2024/7051 | İş sözleşmesi sürerken düzenlenen arabuluculuk belgesi | Bozma |
Sözleşmede ve Fesihten Önce Konan Hakem Kaydı
İşçi 03.04.2015 – 03.10.2015 arasında çalışmış, iş sözleşmesinin 8.4 maddesi işe iade davalarının üç kişilik özel hakemde görülmesini öngörmüştür. İş mahkemesi tahkim ilk itirazını kabul ederek davayı usulden reddetmiştir. Daire, sözleşmenin kuruluşunda konan tahkim şartının işçiyi bağlamadığını, fesihten sonra yapılacak tahkim sözleşmesinin ise geçerli olacağını belirterek oybirliğiyle bozmuştur. Karar, iş sözleşmesinde tahkim şartının işçiyi bağlamaması bakımından örnek niteliktedir.
Özel hakem şartı içeren belirsiz süreli iş sözleşmesi 19.08.2013’te imzalanmış, fesih 25.08.2015’te yapılmıştır. Mahkeme, tahkim itirazını yetki itirazından önce değerlendirerek davayı usulden reddetmiştir. Daire, yetki kuralının işçiyi koruduğunu, yetki itirazının önce ele alınması gerektiğini ve sözleşme sırasındaki hakem kaydının işçinin serbest iradesini yansıtmadığı için geçersiz olduğunu belirterek oybirliğiyle bozmuştur. İş sözleşmesinde tahkim şartı sorusunda hem tahkim hem yetki kaydı birlikte incelenebilir.
İşçi, sendikal nedenle feshini ileri sürerek işe iade istemiştir; 17.01.2006 tarihli sözleşmenin 5. maddesi özel hakeme gidilmesini öngörmektedir. Hakem heyeti oyçokluğuyla davayı reddetmiştir. Daire, Anayasa Mahkemesi’nin 19.10.2005 tarihli iptal kararı sonrası önceki içtihadından döndüğünü, sözleşme kurulurken veya devam ederken konan hakem şartının geçersiz olduğunu, görevin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve önceki bozma kararına uyulmasının usulü kazanılmış hak doğurmayacağını belirterek oybirliğiyle bozmuştur. İş sözleşmesinde tahkim şartı içtihadındaki dönüm noktası budur.
Antrenör, fazla mesai ve yıllık izin ücretini istemiş; antrenör tip sözleşmesindeki tahkim şartı nedeniyle mahkeme HMK m.413/1’e göre davayı usulden reddetmiştir. Daire çoğunluğu, işçinin sözleşme kurulurken de işverene bağımlı olduğunu, tahkim şartının işçiyi bağlamadığını ve federasyon tahkiminin iş mahkemesinin görevini kaldırmadığını belirterek bozmuştur. Karşı oy ise serbest iradeyle kabul edilen tahkim şartının geçerli olduğu görüşündedir. Bu karar, iş sözleşmesinde tahkim şartı konusunda tüm yargı mercilerinin aynı görüşte olmadığını gösterir.
İşçi, 07.02.2013 tarihli fesih sözleşmesinin baskı ve aldatmayla imzalandığını ileri sürerek işe iade istemiştir. İşveren, ibraname içindeki özel hakem şartını ileri sürmüş, Gebze 2. İş Mahkemesi görevsizlik kararı vermiştir. Daire, ibranamedeki tarihin tahrif edildiğini, belgenin fesih sözleşmesinden önce imzalandığını, üç kişilik hakem heyetinin eşitliği işveren lehine bozduğunu ve işçinin dava açmamayı taahhüt ettiğini belirterek şartı geçersiz saymış ve oybirliğiyle bozmuştur. İş sözleşmesinde tahkim şartı kaydı eşitliği bozuyorsa batıl sayılır.
Fesihten Sonra Yapılan Tahkim Sözleşmesi
İşçi, sendikaya üye olması nedeniyle feshedildiğini ileri sürerek işe iade istemiştir. Fesih ve işçiye tebliğden sonra, 13.01.2010 tarihinde her iki tarafın imzaladığı ibraname ve feragatname özel hakeme gidilmesini öngörmektedir. İş mahkemesi davayı esastan kabul etmiştir. Daire, fesihten sonra yapılan özel hakem sözleşmesinin geçerli olduğunu, dava dilekçesinin görev yönünden reddi gerektiğini belirterek oybirliğiyle bozmuştur. İş sözleşmesinde tahkim şartı fesih sonrasında farklı değerlendirilir.
İşçi, sendikal nedenle feshedildiğini ileri sürmüş; tahkim şartını içeren belge fesih bildirimiyle aynı tarihte düzenlenmiştir. Daire önceki bozma kararında bu belgenin fesihten sonra yapıldığının söylenemeyeceğini, işçinin hâlâ işverenin denetimi altında olduğunu ve işçilik haklarının ödenmesinin imzaya bağlandığını belirtmişti. Mahkemenin direnmesi üzerine Daire önceki bozmayı doğru bulmuş, kesin olan karar nedeniyle dosyanın Hukuk Genel Kurulu’na gönderilmesine oybirliğiyle karar vermiştir. Bu karar, iş sözleşmesinde tahkim şartı fesih anında imzalatılırsa geçerli olmayabileceğini gösterir.
Toplu İş Sözleşmesi ve Yüksek Hakem Kurulu
Sendika üyesi işçi alacağını dava etmiş; toplu iş sözleşmesinin 18. maddesindeki tahkim şartı nedeniyle mahkeme tahkim ilk itirazını kabul etmiştir. Daire, 01.04.2012 – 31.03.2014 dönemini kapsayan toplu iş sözleşmesindeki tahkim şartının zorunlu olmadığını, ihtiyari olduğunu ve işçiyi bağlamadığını belirterek oybirliğiyle bozmuştur. Bu karar toplu iş sözleşmesine ilişkin genel bir karardır ve iş sözleşmesinde tahkim şartı konusundaki sonucu tamamlar.
16.08.2023 tarihli toplu iş sözleşmesi uyarınca özel hakem kurulu 20.11.2024’te karar vermiş, işveren iptal davası açmıştır. Bölge Adliye Mahkemesi davayı reddetmiştir. Daire, 6356 sayılı Kanun m.52’nin tahkimi zorunlu kılmadığını, tarafların ortak iradesine bıraktığını, hakemin tarafsızlığına gölge düşüren ilişkiyi bildirmemesinin ve kararda hakemlerin “sendika tarafı hakemi” gibi nitelenmesinin iptal sebebi olduğunu belirterek oybirliğiyle bozmuştur. Toplu uyuşmazlıkta iş sözleşmesinde tahkim şartı benzeri bir kayıt bu nedenle kontrol edilir.
Yüksek Hakem Kurulu, işyerlerinin bir kısmında grev yasağı bulunan işletme için 24.07.2013 tarihinde işletmenin tamamı yönünden toplu iş sözleşmesi bağıtlamıştır. İş mahkemesi sözleşmenin geçersizliğini tespit etmiştir. Daire, kurulun görev ve yetkisi bulunmayan konuda bağıtladığı sözleşmenin hükümsüz olduğunu isabetli bulmuş, yalnızca Bakanlık yönünden husumet yokluğu nedeniyle oybirliğiyle bozmuştur. Bu karar zorunlu tahkimin sınırını gösteren genel bir karardır ve iş sözleşmesinde tahkim şartı sorusunu doğrudan çözmez.
Yabancılık Unsuru ve Arabuluculuk
Yurt dışı bağlantılı işveren nezdinde Türkiye’de baraj inşaatında çalışan işçi alacak istemiştir; mahkeme yetkisizlik kararı vermiştir. Daire, MÖHUK m.27 gereği işçinin mutad işyeri hukukunun uygulanacağını, işçilik alacaklarına ilişkin davaların kamu düzeniyle ilgili olduğunu ve Türk hukukunun uygulanması gerektiğini belirterek oybirliğiyle bozmuştur. Bu karar tahkim şartı hakkında değil, yabancılık unsurlu iş uyuşmazlığında genel ilkeler hakkındadır ve iş sözleşmesinde tahkim şartı yabancılık unsurlu davada da bu ilkelerle birlikte değerlendirilir.
İşçi, iş sözleşmesi sürerken 31.12.2021 tarihli ihtiyari arabuluculuk anlaşma belgesinin iptalini istemiştir. İlk derece mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi davayı reddetmiştir. Daire, ortada uyuşmazlık yokken düzenlenen belgenin 6325 sayılı Kanun m.18/5 kapsamında geçerli sayılamayacağını, arabuluculuğun ödeme belgesi düzenleme aracı olamayacağını ve belgenin TBK m.420 veya ifa hükümlerine göre değerlendirilmesi gerektiğini belirterek oybirliğiyle bozmuştur. Bu genel karar, iş sözleşmesinde tahkim şartı gibi kayıtların arabuluculuk belgesine gizlenmesini değerlendirirken de ölçü olur.
Sık Sorulan Sorular
İş sözleşmenizde hakem veya tahkim maddesi mi var, işveren davanıza tahkim itirazı mı yöneltti? İş sözleşmesi, ibraname, arabuluculuk anlaşma belgesi ve fesih bildiriminin birlikte incelenmesiyle işe iade ve işçilik alacağı davası için izlenecek yolu değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Yasal Uyarı: Bu makale, iş sözleşmelerindeki tahkim şartının geçerliliğine ilişkin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup somut olayın özelliklerine, belgelerin tarihine ve içeriğine göre hukuki sonuçlar değişebilir. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden güncel ve kişiye özel hukuki danışmanlık için bir avukata başvurulması tavsiye edilir. Bu içerik avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz ve bağlayıcı hukuki görüş niteliği taşımaz. — Av. Turgut Ekrem — turgutekrem.av.tr