Vizesi veya İkamet İzni Biten Yabancılar Türkiye’de Nasıl Yasal Kalabilir? (Kaçak Durumdan Kurtulma Yolları)

Statüsüz yabancının resmi kayıtlara teması bağlamında, Anayasa Mahkemesi, 6458 sayılı Kanun’un 7. maddesi uyarınca “Pasaportu, pasaport yerine geçen belgesi, vizesi veya ikamet ya da çalışma izni olmayanlar ile bu belgeleri veya izinleri hileli yollarla edindiği veya sahte olduğu anlaşılanlar” hakkındaki idari işlemleri irdelemiş ve taşıyıcıların “Kabul edilemeyen yolcuların geri gönderilene kadar beslenme, konaklama ve acil sağlık giderlerini karşılamakla” yükümlü olduğunu ifade etmiştir. Bu karar, geçerli statüsü bulunmayan yabancıların resmi kayıtlara (konaklama, sağlık, ulaşım) her girişinde vize ihlali durumlarının idari merciler nezdinde görünür hale geldiğini ve bu sürecin kanunla düzenlenmiş bir sistematiğe bağlandığını göstermektedir. Avukat için pratik sonucu şudur: statüsüz bir yabancının resmî sisteme temas eden her işlem (otel girişi, hastane başvurusu, banka işlemi) idari gözetim riskini artırır; bu nedenle durumun fark edildiği andan itibaren çözüm sürecinin gecikmeden başlatılması gerekir.

Kaçak çalışmanın sınır dışı işlemiyle bağlantısı hususunda, İstanbul BİM 10. İdari Dava Dairesi, çalışma izni bulunmayan yabancının “6458 sayılı Kanun’un 54. maddesinin 1. fıkrasının (ğ) bendi uyarınca sınır dışı edilmesinde ve netice itibariyle dava konusu sınır dışı işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı” tespitinde bulunmuş; kaçak çalışma sebebiyle tesis edilen tahdit koduna ilişkin olarak “davacının çalışma izni olmadan kaçak olarak çalıştığının tespit edilmesinden dolayı da ‘Ç-117’ (parasız kaçak çalışan yabancı) kodlu giriş yasağı kararlarının alındığı, bu kararların davacının sınır dışı edilmesine ilişkin işlemin devamı niteliğindeki tedbir kararları olduğu” belirtilmiştir. Bu karar, kaçak çalışmanın yalnızca işveren için değil, bizzat yabancının kendisi için de ayrı ve süreli bir giriş yasağı (Ç-117) doğurduğunu; bu kodun sınır dışı işleminden bağımsız değil, onun devamı niteliğinde bir tedbir olarak değerlendirildiğini gösteren önemli bir emsaldir.

Sınır dışı etme yetkisinin hukuki niteliği bağlamında, Anayasa Mahkemesi, yabancıların ülkeye kabulü ve sınır dışı edilmesinin “uluslararası hukukta da kabul edildiği üzere devletin egemenlik yetkisi kapsamındadır” tespitine yer vermiş, ayrıca idare mahkemesi kararlarının “denetime imkân verecek şekilde” gerekçelendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu ilke, idarenin sınır dışı etme yetkisinin meşru olduğunu kabul etmekle birlikte, bu yetkinin kullanımını denetleyen idare mahkemesi kararlarının da somut ve denetlenebilir bir gerekçeye dayanması gerektiğini, yani sürecin her iki ucunda da (idari işlem ve yargısal denetim) keyfîliğe yer olmadığını ortaya koymaktadır.

İdari gözetimin şartları bağlamında, Anayasa Mahkemesi, “İdari gözetim istisnai bir yol olduğu ve kişiyi özgürlüğünden yoksun bırakma sonucunu doğurduğu için idari gözetimin hukuka uygun olması ve keyfî muamele teşkil etmemesi gerekmektedir” ve “hakkında sınır dışı etme kararı bulunmayan yabancıların idari gözetim altında tutulmalarına karar verilmesi mümkün değildir” tespitlerini yapmıştır. Aynı kararda, yabancıların hukuka aykırı biçimde tutulmaları durumunda “2577 sayılı Kanun’un 2. maddesi uyarınca idari işlem ve eylemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan zarara uğrayanlar tarafından tam yargı davası açılabileceği” değerlendirmesinde bulunulmuştur. Bu karar, GGM’ye sevk edilen her yabancının önce “hakkımda geçerli bir sınır dışı kararı var mı?” sorusunu sorması gerektiğini; sınır dışı kararı olmaksızın salt idari gözetim kararı verilmesinin tek başına hukuka aykırılık teşkil edeceğini gösterir.

GGM’de tutulma koşulları bağlamında, Anayasa Mahkemesi, “İdari gözetim altına alma yetkisi Anayasa’nın 19. maddesi ve Sözleşme’nin 5. maddesi ile kabul edilmiş istisnai bir yetkidir” demiş ve aşırı kalabalık alanların insan onurunu ihlal edebileceğini ifade etmiştir. Bu karar, GGM’de tutulma koşullarının da (fiziki şartlar, kalabalık, hijyen) ayrı bir denetim konusu olduğunu; idari gözetim kararının hukuka uygunluğu kadar, gözetimin fiilen yürütülme biçiminin de anayasal denetime tabi olduğunu göstermektedir.

İnsani ikamet izninin kapsamı bağlamında, İstanbul BİM 9. İdari Dava Dairesi, “Davacının vize ihlali yaptığı sabit ise de, insani ikamet alabilme şartları arasında ‘vize ihlali yapmama’ şartının bulunmadığı, zaten insani ikamet iznindeki amacın da vize veya ikamet ihlali yaparak yasal olmayan şekilde kalsa bile durumu gereği ülkeden ayrılması mümkün olmayan veya sınırdışı edilemeyecek yabancıların belirli bir statüye bağlanarak ikamet etmelerinin sağlanması olduğu” tespitini yapmıştır. Aynı kararda mahkeme, “davacının 29/12/2017 tarihinde doğan küçük çocuğunun yüksek yararı söz konusu olduğundan, hakkında sınır dışı etme kararı alındığı halde Türkiye’den çıkışı yaptırılamadığından, eşi adına tesis edilen insani ikamet izni talebinin reddine dair işlem kesinleşen yargı kararıyla iptal edildiğinden ve eş bakıma muhtaç ve yürüyemeyecek bir durumda olup Türkiye’den ayrılması mümkün olmadığından; davacının insani ikamet izin talebinin reddine yönelik dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmamaktadır” hükmünü vermiştir. Bu karar, vize ihlali geçmişi olan bir yabancının dahi çocuğun üstün yararı, aile birliği veya sağlık mazereti gibi somut ve belgelenebilir gerekçelerle insani ikamet izni alabileceğini gösteren en güçlü emsallerden biridir.

Aile ikamet izninin ret/kabul kriterleri bağlamında, Danıştay 10. Daire, “Türk vatandaşı bir kimsenin yabancı eşinin aile ikamet izni başvurusunun kabul edilmesi veya uzatılabilmesi için 6458 sayılı Kanun’un 7. maddesi, dolayısıyla anılan maddenin atıfta bulunduğu 15. maddesi kapsamına girmemesi (kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından sakıncalı görülmemesi) gerektiğinde kuşku bulunmamaktadır” tespitini yapmıştır. Bu karar, aile ikamet izninin verilmesinde tek ve belirleyici kriterin yabancının kamu düzeni/güvenliği bakımından sakıncalı olup olmadığı olduğunu; geçmişteki bir ihlalin tek başına bu kapsamda değerlendirilemeyeceğini ortaya koymaktadır.

İdarenin kanunda öngörülmeyen şart icat edememesi bağlamında, Danıştay 10. Daire, idarenin kanunda öngörülmeyen bir para cezası ödeme şartını gerekçe göstererek aile ikamet iznini reddedemeyeceğini şu ifadelerle hükme bağlamıştır: “daha önce yurda giriş yasağı bulunan biri ile aynı kişi olduğu belirtilerek Kanun’da belirtilmeyen bir şart olan idari para cezasını ödemek koşulu ile ikamet izni verileceği yönünde tesis edilen işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı.” Bu karar, idarenin kanunda yer almayan ek/maktu şartlar (örneğin peşin ceza ödemesi) icat ederek aile ikamet izni başvurusunu reddedemeyeceğini gösteren doğrudan bir emsaldir; dava dilekçesinde bu tür usulsüz ek şartların kanuni dayanağının bulunmadığı açıkça vurgulanmalıdır.

Evlilik muvazaası incelemesinin yetkisi bağlamında, Danıştay 10. Daire, “Evliliğin muvazaalı olup olmadığının saptanmasının adli yargı yerlerine ait olduğunda tartışma bulunmamakla birlikte, bu durum maddi olaya 5683 sayılı Kanun’un yukarıda anılan 7. ve 19. maddelerinin uygulanmasına engel teşkil etmemektedir” tespitiyle idarenin evliliğin muvazaalı olup olmadığını inceleme (tahkikat) yetkisinin bulunduğunu teyit etmiştir. Bu karar, evliliğin muvazaalı olup olmadığına nihai olarak adli yargının karar vereceğini, ancak bunun idarenin ön inceleme yetkisini ortadan kaldırmadığını gösterir – dolayısıyla aile ikamet izni başvurusunda evliliğin samimiyetini destekleyen somut delillerin (ortak ikametgah, fatura, fotoğraf, tanık beyanı) dosyaya baştan sunulması önem taşır.

Muvazaalı evliliğin aile hayatı kapsamı dışında kalması bağlamında, Anayasa Mahkemesi, “Hakiki aile birliği kurmaya yönelik olmayan, göçmenlikle ilgili düzenlemelerden kaçmak amaçlı, ülkeye giriş, ikamet ve çalışma izni alınmasına yönelik yapılan ve dolayısıyla sadece kağıt üstünde kalan evlilik akitleri, Anayasa tarafından korunan ‘aile hayatı’ kapsamında değerlendirilemez” demiştir. Aynı kararda Mahkeme, idari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatının idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabileceği kuralını da hatırlatmıştır. Bu ikili içtihat, hem evliliğin muvazaa denetimine tabi olduğunu hem de GGM’ye sevk edilen bir yabancının idari gözetime karşı ayrı ve hızlı bir itiraz yolu (sulh ceza hâkimliği) bulunduğunu göstermektedir.

Samimi evlilik dosyalarında sınır dışı işleminin denetimi bağlamında, Anayasa Mahkemesi, yerel mahkemenin “İstanbul 1. İdare Mahkemesinin karar gerekçesinde başvurucunun yetkili makamlardan aldığı vize ile ülkemize giriş yaptığı, usulüne uygun bir şekilde Türk vatandaşıyla evlendiği ve aile hayatı içerisinde yaşadığı, evliliğin formalite olduğuna dair delil bulunmadığı, bu nedenle sınır dışı edilmesine ilişkin işlemin hukuka uygun bulunmadığı ifade edilmiştir” gerekçesini korumuştur. Bu karar, evliliğin gerçekliğine dair somut delil sunulduğunda, geçmişte usulüne uygun bir vizeyle girmiş ve sonrasında evlenmiş bir yabancı hakkındaki sınır dışı işleminin iptal edileceğini gösteren, evlilik yoluyla statü düzeltmede en güçlü emsallerden biridir.

Hayati hastalık istisnasının kanuni çerçevesi bağlamında, Anayasa Mahkemesi, YUKK m.55/1-(c) kapsamındaki hayati tehlike arz eden hastalık istisnasının kanuni çerçevesini teyit ederek, sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayan ve hayati tehlike arz eden hastalığı olan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınamayacağını vurgulamıştır. Bu ilke, vize ihlali durumunda olsa dahi, sağlık raporlarıyla hayati risk ve tedavi süreklilik zorunluluğunu belgeleyen bir yabancının, sınır dışı edilmek yerine yurt içinden kısa dönem veya insani ikamet iznine yönlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Uygulamada tam teşekküllü sağlık kurulu raporunun eksiksiz ve güncel biçimde dosyaya sunulması, bu istisnanın işletilebilmesi için belirleyicidir.

Ödenmemiş harç ve giriş yasağı süresinin birlikte değerlendirilmesi bağlamında, Danıştay 10. Daire, “davacının hakkında bulunan yurda giriş yasağı süresi dolmadan ve vize ihlalinden kaynaklanan cezalı harcı ödemeden ülkeye giriş yaptığının tespit edildiği” hâllerde idarenin işlem tesis edebileceğini incelemiştir. Bu karar, giriş yasağı süresi dolmadan ve cezalı harç ödenmeden yapılan girişlerin idare tarafından ayrıca tespit edilip yeni bir işleme konu edilebileceğini; dolayısıyla hem giriş yasağı süresinin hem de ödenmemiş harç/cezanın birlikte kontrol edilmeden sınıra gidilmesinin riskli olduğunu göstermektedir.

Taşınmaza dayalı kısa dönem ikamet izni imkânı bağlamında, Danıştay 10. Daire, “Türkiye’de, konut niteliğinde olan ve bu amaçla kullanılan taşınmazı bulunan yabancıların, kısa dönem ikamet izni için Kanun’da aranan diğer şartları taşımaları durumunda söz konusu taşınmazlarından bahisle kısa dönem ikamet izni alabilmelerinin hukuken mümkün olduğu anlaşılmaktadır” tespitini yapmıştır. 6458 sayılı Kanun’un 31. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca kısa dönem ikamet izni verilmesine esas olacak taşınmazın niteliği ve değeri Bakanlıkça belirlenir. Bu karar, gayrimenkul sahibi yabancılar için şartlı giriş sonrası en öngörülebilir ve reddedilme riski en düşük ikamet yolunun taşınmaza dayalı başvuru olduğunu doğrulamaktadır.

İkamet başvurusunda esas alınacak zaman dilimi bağlamında, Danıştay 10. Daire, “yabancılar tarafından, ikamet izninin verilmesine esas olan gerekçenin sona ermesi veya farklı bir gerekçenin ortaya çıkması hâlinde yeni kalış amaçlarına uygun olarak ikamet izin başvurusunda bulunulabileceği” ve “kısa dönem ikamet izin başvurusunda bulunanların Kanun’un aradığı gerekli şartları sağlamaları kaydıyla kısa dönem ikamet izni alabilecekleri, ancak ilgili yabancı hakkında geçerli sınır dışı etme veya Türkiye’ye giriş yasağı kararı bulunması durumunun ikamet izni verilmesine engel olduğu” belirtmiştir. Bu karar, şartlı girişle gelen bir yabancının ikamet başvurusunda belirleyici olanın geçmişteki ihlal kaydı değil, başvuru tarihinde fiilen geçerli bir sınır dışı kararı veya giriş yasağı bulunup bulunmadığı olduğunu; şartlı girişin usulüne uygun tamamlanması hâlinde önceki ihlalin başvuruya engel teşkil etmeyeceğini göstermektedir.

Genelgeye dayalı giriş yasağının hukuki dayanağı bağlamında, Danıştay 10. Daire, “Anayasanın 17. maddesine göre, seyahat özgürlüğü de dahil olmak üzere temel hak ve özgürlüklerin, yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabileceği, dolayısıyla, Kanunda öngörülmeyen bir sınırlama neden ve yönteminin idari düzenleme ile getirilmesine de olanak bulunmadığı” ve “idari yargı yerlerine, kanunlara açıkça aykırı düzenlemeleri, bu düzenlemeler dava konusu edilmeyip, sadece uygulama işlemleri dava konusu edilmiş olsa bile; ihmal etmek suretiyle uyuşmazlığın çözümlenmesine olanak tanınması karşısında; davanın çözümünde, bir takım fiiller nedeniyle belirli sürelerde yurda giriş yasağı konulmasını öngören Genelgenin dikkate alınmaması gerektiği” hükme bağlamıştır. Aynı doğrultuda Danıştay 10. Daire’nin E. 2016/3056, K. 2021/1050, T. 10.03.2021 sayılı kararında da “Anayasa ile güvence altına alınan seyahat özgürlüğünün ancak ilgili anayasa maddesinde gösterilen neden veya nedenlere bağlı olarak kanunla sınırlanabileceği, dolayısıyla, Kanunda öngörülmeyen bir sınırlama neden ve yönteminin idari düzenleme ile getirilmesine olanak bulunmadığı” ilkesi tekrarlanmıştır. Bu iki karar birlikte, yalnızca bir genelgeye dayanılarak (kanuni dayanağı bulunmadan) tesis edilen tahdit kodu ve giriş yasaklarının idare mahkemesince iptal edilmesi gerektiğini gösteren güçlü ve istikrarlı bir içtihat hattı oluşturmaktadır.

Valiliklerin giriş yasağı koyma yetkisinin sınırı bağlamında, Danıştay 10. Daire, valiliklerin giriş yasağı yetkisini değerlendirerek, “6458 sayılı Kanun uyarınca valiliklerin, kural olarak, Göç İdaresi Başkanlığının (Genel Müdürlüğünün) talimatı üzerine bütün yabancılar hakkında, ‘sınır dışı edilen’ yabancılarla sınırlı olmak üzere ise re’sen Türkiye’ye giriş yasağı koyma yetkisi bulunduğu açık olup; dava konusu Yönetmelik kuralında sayılan yabancılar hakkında yurda giriş yasağı konulması konusunda valiliklere tanınan yetkinin de bu kapsam ile (dayanağı 6458 sayılı Kanun’da yurda giriş yasağı koyma hususunda valilere tanınan yetkiler ile) sınırlı olarak anlaşılması gerekmektedir” tespitini yapmıştır. Bu karar, valiliklerin giriş yasağı koyma yetkisinin sınırsız olmadığını; sınır dışı edilmemiş bir yabancı hakkında valiliğin kendi başına ve Genel Müdürlük talimatı olmaksızın giriş yasağı tesis edemeyeceğini gösterir – iptal davasında yetki unsuru bu açıdan da incelenmelidir.

Soyut gerekçeyle tesis edilen giriş yasağının denetimi bağlamında, Ankara BİM 10. İdari Dava Dairesi, “salt tahmine ve öngörüye dayanılarak seyahat özgürlüğünü kısıtlayacak şekilde işlem tesis edilemeyeceği anlaşıldığından, davacının nesnel durumuna göre değerlendirme yapılması gerekirken somut bir gerekçeye dayanmaksızın tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı” gerekçesiyle soyut gerekçeli bir giriş yasağını iptal etmiştir. Bu karar, idarenin “ileride tekrar ihlal edebilir” türünden salt varsayıma dayalı gerekçelerle giriş yasağı tesis edemeyeceğini; her giriş yasağı işleminin davacının somut ve güncel durumuna dayanan, denetlenebilir bir gerekçe taşıması gerektiğini teyit etmektedir.

Sınır kapısında kötü muamele riskinin incelenmesi bağlamında, Anayasa Mahkemesi, menşe ülkesinde hayati tehlikesi bulunan yabancılar bakımından “bir yabancının sınır dışı edileceği ülkede Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı bir muameleye uğrayacağı konusunda gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağına inanılması için esaslı gerekçelerin gösterildiği hâllerde yabancının sınır dışı edilmesi kötü muamele yasağını ihlal edebilir” tespitini yapmış ve mahkemelerin “gerçek riskin varlığı konusunda titiz bir inceleme yapmalıdır” ilkesini vurgulamıştır. Bu karar, sınır kapısında ret veya geri gönderme riskiyle karşılaşan ve menşe ülkesinde somut bir tehlike bulunduğunu ileri süren yabancılar bakımından, idarenin ve mahkemenin bu riski gerçek anlamda ve titizlikle incelemekle yükümlü olduğunu; salt “şartlı giriş talebi usule uygun değildi” gibi biçimsel gerekçelerin bu inceleme yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağını göstermektedir. 6458 sayılı Kanun’un 53. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, yabancı veya avukatı sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir ve dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.